આપણી પૃથ્વીના આધારસ્તંભ: મહાસાગરો અને મહાદ્વીપ
પૃથ્વી એ બ્રહ્માંડનો એકમાત્ર એવો જાણીતો ગ્રહ છે જ્યાં જીવન ધબકે છે. આ જીવનને ટકાવી રાખવામાં અને પૃથ્વીનું ભૌગોલિક સંતુલન જાળવવામાં બે મુખ્ય તત્વો સૌથી મહત્વનો ભાગ ભજવે છે – મહાસાગરો (Oceans) અને મહાદ્વીપ એટલે કે ખંડો (Continents). ફ્રેન્ચ લેખક જુલ્સ વર્ને ૧૮૭૦માં લખ્યું હતું કે, "દુનિયાનો આરંભ મહાસાગરોમાંથી થયો છે અને કોણ જાણે કે તેનો અંત પણ એમાં જ ન થાય..." આ વિધાન જ પૃથ્વી પર સમુદ્રોના અસીમ મહત્વને સ્પષ્ટ કરે છે.
૧. પૃથ્વી: એક 'વાદળી ગ્રહ' (The Blue Planet)
જ્યારે આપણે અવકાશમાંથી પૃથ્વીને જોઈએ છીએ, ત્યારે તેનો મોટાભાગનો હિસ્સો મનમોહક વાદળી રંગનો દેખાય છે. આ રંગ પૃથ્વી પર ફેલાયેલા અફાટ જળરાશિને કારણે છે.
- જળ અને જમીનનું વિતરણ: પૃથ્વીની સપાટીના લગભગ ત્રણ-ચોથાઈ (આશરે ૭/૧૦) ભાગ પર પાણી આવેલું છે. જ્યારે માત્ર એક-ચોથાઈ ભાગ પર જમીન ફેલાયેલી છે.
- પ્રારંભિક અવકાશયાત્રીઓએ પૃથ્વીના આ અદભુત વાદળી દેખાવને કારણે જ તેને પ્રેમથી 'વાદળી ગ્રહ' તરીકે સંબોધ્યો હતો.
૨. મહાસાગરો: પૃથ્વી પરના વિશાાળ જળાશયો
પૃથ્વી પર આવેલા સૌથી મોટા જળાશયોને 'મહાસાગરો' કહેવામાં આવે છે. નકશા પર ભલે આપણે તેમને અલગ-અલગ નામથી ઓળખીએ, પરંતુ વાસ્તવમાં આ તમામ મહાસાગરો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. પૃથ્વી પર મુખ્યત્વે પાંચ મહાસાગરો આવેલા છે, જે તેમના કદના ઉતરતા ક્રમમાં નીચે મુજબ છે:
- પેસિફિક મહાસાગર (Pacific Ocean): આ વિશ્વનો સૌથી મોટો અને સૌથી ઊંડો મહાસાગર છે.
- એટલાન્ટિક મહાસાગર (Atlantic Ocean): કદની દ્રષ્ટિએ આ બીજા ક્રમે આવે છે.
- હિંદ મહાસાગર (Indian Ocean): આ ત્રીજો સૌથી મોટો મહાસાગર છે. ભારતની પશ્ચિમે અરબી સમુદ્ર અને પૂર્વે બંગાળની ખાડી આ જ મહાસાગરના ભાગ છે.
- દક્ષિણ અથવા એન્ટાર્કટિક મહાસાગર (Southern Ocean): આ ચોથા ક્રમનો મોટો મહાસાગર છે જે દક્ષિણ ધ્રુવની આસપાસ ફેલાયેલો છે.
- આર્કટિક મહાસાગર (Arctic Ocean): ઉત્તર ધ્રુવ પર આવેલો આ મહાસાગર વિશ્વમાં સૌથી નાનો છે.
મહાસાગરોનું પર્યાવરણીય મહત્વ: 'ગ્રહના ફેફસાં'
મહાસાગરો માત્ર પાણીનો સંગ્રહ નથી, પરંતુ પૃથ્વીની જીવાદોરી છે:
- ઓક્સિજનનો સ્ત્રોત: વિશ્વનો અડધાથી વધુ ઓક્સિજન મહાસાગરોમાં રહેલી દરિયાઈ વનસ્પતિઓ અને શેવાળ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. આથી જ તેમને 'ગ્રહના ફેફસાં' કહેવાય છે.
- વરસાદના જનક: ચોમાસામાં ખંડો પર જે વરસાદ પડે છે, તે દર ઉનાળામાં સમુદ્રના પાણીના બાષ્પીભવનથી બનેલા વાદળોને કારણે જ શક્ય બને છે. મહાસાગરો વગર પૃથ્વી એક સૂકું ભઠ્ઠ રણ બની જશે.
- સમૃદ્ધ જીવસૃષ્ટિ: સૂર્યપ્રકાશથી ઝળહળતી સપાટીથી લઈને અંધકારમય ઊંડાણો સુધી, દરિયામાં રંગબેરંગી માછલીઓ, ડોલ્ફિન, વ્હેલ, સી-એનિમોન અને કોરલ રીફ (પરવાળાની ખડકો) જેવા અસંખ્ય જીવો વસે છે.
૩. મહાદ્વીપ (ખંડો): જમીનનો વિશાાળ ભૂભાગ
જમીનની એક મોટી, સતત વિસ્તૃત ભૂમિને 'મહાદ્વીપ' અથવા 'ખંડ' કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વી પર જમીનનું વિતરણ સમાન નથી; દક્ષિણ ગોળાર્ધ કરતાં ઉત્તર ગોળાર્ધમાં જમીનનો વિસ્તાર ઘણો વધારે છે.
ભૂગોળમાં ખંડોની ગણતરી અલગ-અલગ રીતે (૪ થી ૭ ખંડોમાં) થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, યુરોપ અને એશિયા ભૌગોલિક રીતે એક જ જમીનનો ભાગ હોવાથી વૈજ્ઞાનિકો તેને સંયુક્ત રીતે 'યુરેશિયા' પણ કહે છે. પરંતુ સામાન્ય વહેવારમાં સાત ખંડોની માન્યતા સૌથી વધુ પ્રચલિત છે:
- એશિયા (Asia): વિશ્વનો સૌથી મોટો ખંડ, જેનો ભારત પણ એક ભાગ છે.
- આફ્રિકા (Africa)
- ઉત્તર અમેરિકા (North America)
- દક્ષિણ અમેરિકા (South America)
- એન્ટાર્કટિકા (Antarctica): દક્ષિણ ધ્રુવ પર આવેલો આ ખંડ સંપૂર્ણપણે બરફથી ઢંકાયેલો અને અતિશય ઠંડો છે.
- યુરોપ (Europe)
- ઓસ્ટ્રેલિયા (Australia): વિશ્વનો સૌથી નાનો ખંડ.
(નોંધ: ઓલિમ્પિકના પ્રતીકમાં રહેલી પાંચ રિંગ્સ વિશ્વના પાંચ વસતી ધરાવતા ખંડો – એશિયા, આફ્રિકા, અમેરિકા, યુરોપ અને ઓસ્ટ્રેલિયાના ખેલાડીઓના મેળાવડાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.)
૪. ટાપુઓ (Islands) અને ભારતનું સંશોધન
ચારેય બાજુથી પાણીથી ઘેરાયેલા નાના જમીન ભાગને 'ટાપુ' કે 'દ્વીપ' કહેવામાં આવે છે.
- ગ્રીનલેન્ડ (Greenland): આ વિશ્વનો સૌથી મોટો ટાપુ છે.
- ભારતના ટાપુઓ: ભારતમાં ૧૩૦૦થી વધુ નાના ટાપુઓ છે, જેમાં બે મુખ્ય સમૂહો છે: બંગાળની ખાડીમાં આવેલા આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ તથા અરબી સમુદ્રમાં આવેલા લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ.
- એન્ટાર્કટિકા પર ભારત: ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો વર્ષ ૧૯૮૧થી એન્ટાર્કટિકા ખંડ પર સંશોધન કરી રહ્યા છે. વર્ષ ૧૯૮૩માં ભારતે ત્યાં પોતાનું પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક સ્ટેશન સ્થાપ્યું હતું, જેને 'દક્ષિણ ગંગોત્રી' નામ આપવામાં આવ્યું છે.
૫. કુદરતી આપત્તિઓ અને માનવીય પડકારો
મહાસાગરો જેટલા કલ્યાણકારી છે, તેટલા જ ક્યારેક તે વિનાશક પણ સાબિત થાય છે. સમુદ્રના તળિયે થતા શક્તિશાળી ભૂકંપ કે જ્વાળામુખી વિસ્ફોટને કારણે 'સુનામી' જેવા વિશાળ અને વિનાશક મોજાં ઉદ્ભવે છે. ૨૬ ડિસેમ્બર, ૨૦૦૪ના રોજ હિંદ મહાસાગરમાં આવેલી આવી જ એક ભયાનક સુનામીના કારણે ભારતના દરિયાકાંઠા સહિત વિશ્વમાં ૨ લાખથી વધુ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. ભારત પાસે આવી આપત્તિઓનો સામનો કરવા માટે 'નેશનલ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી' (NDMA) કાર્યરત છે.
બીજી તરફ, આજે સૌથી મોટો પડકાર માનવસર્જિત પ્રદૂષણનો છે. આપણે દર વર્ષે લાખો ટન પ્લાસ્ટિક કચરો અને અન્ય પ્રદૂષકો સમુદ્રમાં ઠાલવીએ છીએ, જે દરિયાઈ જીવોના અસ્તિત્વને જોખમમાં મૂકે છે. અતિશય માછીમારીને કારણે પણ દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ ઘટી રહી છે.
નિષ્કર્ષ
મહાસાગરો અને ખંડો પૃથ્વી પરના જીવનના રક્ષક છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) દ્વારા દર વર્ષે ૮ જૂનને 'વિશ્વ મહાસાગર દિવસ' (World Oceans Day) તરીકે ઉજવવામાં આવે છે, જેથી આપણે પ્રકૃતિના આ અમૂલ્ય ખજાનાની કિંમત સમજી શકીએ. પૃથ્વી અને માનવજાતના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે આ દરિયાઈ પર્યાવરણને પ્રદૂષણમુક્ત રાખવું એ આપણા સૌની સામૂહિક જવાબદારી છે.
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો