ઇતિહાસ જાણવાના સ્ત્રોત: અર્થઘટન અને વિસ્તૃત વર્ગીકરણ

ઇતિહાસના મુખ્ય સ્ત્રોતો (Sources of History)

​ઇતિહાસના સ્ત્રોતો  જેને મુખ્યત્વે ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે.

​૧. પુરાતત્વીય સ્ત્રોતો (Archaeological Sources)

​આ સ્ત્રોત જૂની વસ્તુઓ, બાંધકામો અને ઉત્ખનન (ખોદકામ) દરમિયાન મળેલી સામગ્રી પર આધારિત છે. તેને આગળ બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે:

• ​પ્રવેશો (અભિલેખો/દસ્તાવેજો): જેમાં હસ્તપ્રતો (Manuscripts), તાંબાની પ્લેટો (તામ્રપત્રો) અને સિક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે.
• ​બંધારણો અને ખોદકામ (Structures & Excavation):
  • ​બંધારણો: સ્મારકો અને ટેકરાઓ (Stupas/Mounds).
  • ​ખોદકામ (ઉત્ખનન): ખોદકામ દરમિયાન માનવ, પ્રાણી અને છોડના અવશેષો, સાધનો અને શસ્ત્રો, મૂર્તિઓ અને આભૂષણો, માટીકામ અને રમકડાં તેમજ રહેઠાણો અને દફનવિધિની જગ્યાઓ મળી આવે છે.

​૨. મૌખિક સ્ત્રોતો (Oral Sources)

​જે ઇતિહાસ પેઢી દર પેઢી મૌખિક રીતે આગળ વધતો રહ્યો છે તેનો સમાવેશ આમાં થાય છે:

• ​વંશાવળી: કુટુંબ કે રાજાઓની પરંપરાગત વંશાવળીની માહિતી.
• ​લોકવાયકા: લોકોમાં પ્રચલિત જૂની વાર્તાઓ, લોકગીતો અને કથાઓ.

​૩. સાહિત્યિક સ્ત્રોતો (Literary Sources)

​લેખિત સ્વરૂપમાં ઉપલબ્ધ સાહિત્યને સાહિત્યિક સ્ત્રોત કહેવાય છે. તેના બે મુખ્ય પ્રકાર છે:

• ​ભારતીય સાહિત્ય: આમાં વેદો અને ઇતિહાસ, કવિતાઓ અને રમો (નાટકો), ઐતિહાસિક લખાણો, સંગ્રહ વાર્તાઓ (વાર્તા સંગ્રહો) તેમજ વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી ગ્રંથોનો સમાવેશ થાય છે.
• ​વિદેશી ખાતાઓ (વિદેશી મુસાફરોના વર્ણનો): વિદેશથી આવેલા પ્રવાસીઓએ લખેલા ટ્રાવેલોગ (પ્રવાસવર્ણનો) અને વિદેશી ઐતિહાસિક ઇતિહાસકારોનાં લખાણો.

​૪. કલાત્મક સ્ત્રોતો (Artistic Sources)

​પ્રાચીન સમયની કળા પણ ઇતિહાસ સમજવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે:

• ​ચિત્રો: ગુફાઓ કે દિવાલો પર દોરેલા પ્રાચીન ચિત્રો.
• ​શિલ્પો: પથ્થર કે ધાતુમાંથી કંડારેલી મૂર્તિઓ અને શિલ્પકળા.
• ​પેનલો: દિવાલો કે સ્તંભો પર કંડારેલી કલાત્મક પેનલો.​નિષ્કર્ષ:   ઇતિહાસકારો ભૂતકાળની સચોટ માહિતી મેળવવા માટે માત્ર પુસ્તકો પર જ નહીં, પરંતુ ખોદકામમાં મળેલી વસ્તુઓ, સિક્કાઓ, લોકવાયકાઓ, ચિત્રો અને વિદેશી મુસાફરોના વર્ણનો જેવા વિવિધ અને વિગતવાર સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરે .

 

​પુરાતત્વ એટલે શું?

​'પુરાતત્વ' શબ્દ બે શબ્દોનો બનેલો છે: પુરા (જૂનું/પ્રાચીન) + તત્વ (વસ્તુ/માહિતી). વિજ્ઞાનની આ એવી શાખા છે જે પૃથ્વીના પેટાળમાં દટાયેલી પ્રાચીન વસાહતો, ઇમારતો, સિક્કાઓ, શિલાલેખો અને માનવ વપરાશની વસ્તુઓનું ઉત્ખનન (ખોદકામ) કરીને તેનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરે છે. આ અભ્યાસ કરનાર વિદ્વાનોને પુરાતત્વશાસ્ત્રીઓ (Archaeologists) કહેવામાં આવે છે.

​પુરાતત્વીય સ્ત્રોતોનું વર્ગીકરણ

​આપણા અગાઉના ચિત્રોના આધારે પુરાતત્વીય પુરાવાઓને મુખ્યત્વે નીચેના ભાગોમાં વહેંચી શકાય છે:

​૧. અભિલેખો અને દસ્તાવેજો (Inscriptions)

​પ્રાચીન સમયમાં રાજાઓ પોતાના આદેશો, વિજયગાથાઓ કે દાનની વિગતો કિંમતી ધાતુઓ કે પથ્થરો પર કોતરાવતા હતા.

• ​શિલાલેખ (Stone Inscriptions): પથ્થર કે ખડકો પર કોતરેલા લેખ. જેમ કે, જૂનાગઢમાં આવેલો સમ્રાટ અશોકનો શિલાલેખ. આનાથી મૌર્ય સામ્રાજ્યના વહીવટ અને ધર્મની માહિતી મળે છે.
• ​તામ્રપત્ર (Copper Plates): તાંબાના પતરા પર કોતરેલા લખાણો. ગુજરાતના મૈત્રક વંશના રાજાઓએ આપેલા દાનની માહિતી આવા તામ્રપત્રોમાંથી વ્યાપક પ્રમાણમાં મળે છે.

​૨. સિક્કાઓ (Coins)

​ઇતિહાસની આર્થિક સ્થિતિ જાણવા માટે સિક્કાઓ સૌથી શ્રેષ્ઠ સાધન છે.

• ​સિક્કાઓ પરથી જે-તે રાજાનું નામ, તેમનો સમયગાળો, ધાર્મિક માન્યતાઓ અને સામ્રાજ્યની આર્થિક સમૃદ્ધિ જાણી શકાય છે.
• ​ઉદાહરણ: ગુપ્ત વંશના સિક્કાઓ સોનાના હતા, જે દર્શાવે છે કે એ ભારતનો 'સુવર્ણયુગ' હતો. સમુદ્રગુપ્તના એક સિક્કા પર તેને વીણા વગાડતો દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જે તેનો સંગીતપ્રેમ સાબિત કરે છે.

​૩. સ્મારકો અને પ્રાચીન બાંધકામો (Monuments & Structures)

​જૂના જમાનાના મહેલો, કિલ્લાઓ, મંદિરો, સ્તૂપો અને મકાનો એ સમયની સ્થાપત્યકળા અને સામાજિક સ્થિતિ દર્શાવે છે.

• ​ઉદાહરણ: સંયુક્ત ચિત્ર "watermarked_img_5703677072442921867.png" માં બતાવ્યા પ્રમાણે, લોથલનું ગોદીવાડ (Dockyard) અને નગરરચના એ વાતનો પુરાવો છે કે હડપ્પીય સંસ્કૃતિના લોકો ઇજનેરી કળામાં કેટલા નિપુણ હતા.

​૪. ઉત્ખનન (ખોદકામ) માંથી મળેલા અવશેષો (Excavation Finds)

​જ્યારે આખા નગરો જમીનમાં દટાઈ જાય છે, ત્યારે ખોદકામ દ્વારા નીચે મુજબની વસ્તુઓ મળે છે:

• ​માનવ અને પ્રાણીઓના અશ્મિઓ (Fossils): આનાથી એ સમયના જીવો, મનુષ્યનું કદ અને તેમના આહાર વિશે ખબર પડે છે.
• ​સાધનો અને શસ્ત્રો: પથ્થર, તાંબુ, કાંસું કે લોખંડના ઓજારો પરથી માનવ વિકાસના તબક્કા (જેમ કે પાષાણયુગ, તામ્રયુગ) નક્કી થાય છે.
• ​માટીના વાસણો અને રમકડાં: વાસણો પરની ચિત્રકારી તે સમયની કળા અને રમકડાં તે સમયના લોકજીવનની ઝાંખી કરાવે છે.

​પુરાતત્વનું મહત્વ અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ

​પુરાતત્વશાસ્ત્રીઓ માત્ર અંદાજો નથી લગાવતા, પરંતુ વિજ્ઞાનનો સહારો લે છે:

1. ​કાર્બન ડેટિંગ પદ્ધતિ (C^{14}): ખોદકામમાં મળેલી કોઈપણ ઓર્ગેનિક વસ્તુ (હાડકાં, લાકડું) કેટલી જૂની છે તે જાણવા માટે Carbon-14 પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે.
2. ​સત્યની ચકાસણી: ઘણીવાર સાહિત્યિક ગ્રંથોમાં રાજાઓના વખાણ કરવામાં અતિશયોક્તિ હોઈ શકે છે, પરંતુ પુરાતત્વીય પુરાવા (જેમ કે સિક્કા કે સ્મારકો) ક્યારેય ખોટું બોલતા નથી. તે ઇતિહાસને જીવંત અને પ્રમાણભૂત બનાવે છે.

​ટૂંકમાં કહીએ તો: જો સાહિત્ય એ ઇતિહાસની આત્મા છે, તો પુરાતત્વ એ ઇતિહાસનું શરીર છે. તેના વગર આપણો ભૂતકાળ અધૂરો અને કાલ્પનિક રહી જાય છે.

 ઇતિહાસને સમજવા માટે માત્ર લખાણો કે કિલ્લાઓ જ પૂરતા નથી હોતા; ઘણીવાર જે ઇતિહાસ ક્યાંય લખાયો નથી હોતો, તે લોકોના કંઠમાં અને સ્મરણોમાં જીવતો હોય છે.  મૌખિક સ્ત્રોતો (Oral Sources) એ ઇતિહાસ જાણવાનો એક અતિ મહત્વનો અને જીવંત પ્રકાર છે.

​જ્યારે સમાજમાં લિપિની શોધ નહોતી થઈ અથવા સામાન્ય લોકો સુધી લેખનકળા પહોંચી નહોતી, ત્યારે ભૂતકાળની ઘટનાઓને એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી પહોંચાડવાનું કામ મૌખિક પરંપરાએ કર્યું હતું. ચાલો આ સ્ત્રોત વિશે વિસ્તૃત માહિતી મેળવીએ:

​મૌખિક સ્ત્રોત એટલે શું?

​મૌખિક સ્ત્રોત એટલે એવો ઇતિહાસ અથવા માહિતી જે લેખિત સ્વરૂપે કાગળ કે પથ્થર પર ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ સમાજના લોકો દ્વારા પેઢી દર પેઢી સાંભળીને અને બોલીને (પરંપરાગત રીતે) જીવંત રાખવામાં આવી છે. ઇતિહાસકારો જ્યારે આવા લોકજીવનનો અભ્યાસ કરે છે, ત્યારે તેઓ વડીલોની મુલાકાતો લે છે અને પ્રચલિત વાર્તાઓનું વિશ્લેષણ કરે છે.

​મૌખિક સ્ત્રોતોના મુખ્ય પ્રકારો અને તેના અંગો

મૌખિક​ સ્ત્રોતોને મુખ્યત્વે નીચેના ભાગોમાં વહેંચી શકાય છે:

​૧. લોકવાયકા અને લોકકથાઓ (Folklores & Myths)

​સમાજમાં વર્ષોથી ચાલી આવતી વાર્તાઓ જે કોઈ ચોક્કસ રાજા, ઘટના કે આપત્તિ સાથે જોડાયેલી હોય છે.

• ​મહત્વ: આ વાર્તાઓ ભલે સો ટકા સાચી ન હોય, પણ તે જે-તે સમયના સામાજિક તાણાવાણા, લોકોના વિચારો અને ભયને જરૂર પ્રદર્શિત કરે છે.
• ​ઉદાહરણ: ગુજરાતમાં સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને જસમા ઓડણની કથા, અથવા જગદેવ પરમારની વીરતાની વાતો લોકવાયકાઓ દ્વારા જ આપણા સુધી પહોંચી છે.

​૨. વંશાવળીઓ અને વહીવંચા બારોટોની પરંપરા (Genealogies)

​ભારતમાં, ખાસ કરીને ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં વંશાવળી રાખવાની અદભુત મૌખિક પરંપરા હતી.

• ​મહત્વ: બારોટ, વહીવંચા કે ચારણ જ્ઞાતિના લોકો પેઢી દર પેઢી ચોક્કસ પરિવારો કે રાજાઓના આખા વંશવૃક્ષને મૌખિક રીતે યાદ રાખતા અને ગાઈને સંભળાવતા. કયા રાજા પછી કોણ ગાદી પર આવ્યું અને કયા વંશમાં કોણ મહાન પુરુષ થયો, તેની ચોક્કસ માહિતી આ મૌખિક વંશાવળીઓમાંથી મળે છે.

​૩. લોકગીતો અને ભજનો (Folk Songs & Ballads)

​કોઈ મોટી ઐતિહાસિક ઘટના, યુદ્ધ કે દુષ્કાળના સમયે સામાન્ય લોકો કે કવિઓ દ્વારા તત્કાલીન ગીતો રચાતા હોય છે.

• ​મહત્વ: આ ગીતો સામાન્ય જનતાની પીડા, ખુશી કે દેશભક્તિને રજૂ કરે છે.
• ​ઉદાહરણ: ૧૮૫૭ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ વખતે અંગ્રેજો સામે લડનારા વીરો (જેમ કે ગરબડદાસ મુખી) ના શૌર્યગીતો લોકજીભે ગવાતા હતા, જે તે સમયના સંગ્રામની સાક્ષી પૂરે છે.

​મૌખિક સ્ત્રોતનું ઇતિહાસમાં મહત્વ

1. ​સામાન્ય લોકોનો ઇતિહાસ: રાજાઓના દરબારી કવિઓ માત્ર રાજાઓનો જ ઇતિહાસ લખતા. પરંતુ મૌખિક સ્ત્રોતો (જેમ કે લોકગીતો) માં ગરીબો, ખેડૂતો અને સામાન્ય જનતાનો સાચો ઇતિહાસ છુપાયેલો હોય છે.
2. ​પ્રાગૈતિહાસિક કાળની સમજ: જે સમયમાં ભાષા કે લિપિ નહોતી, તે સમયના ધાર્મિક વિશ્વાસો અને રીત-રિવાજો જાણવા માટે મૌખિક પરંપરા જ એકમાત્ર આશરો બને છે. આપણી સંસ્કૃતિના પાયારૂપ વેદો પણ વર્ષો સુધી માત્ર સાંભળીને યાદ રખાતા, તેથી જ તેને 'શ્રુતિ' (સાંભળેલું સાહિત્ય) કહેવામાં આવે છે.

​મૌખિક સ્ત્રોતની મર્યાદાઓ

​ઇતિહાસ લેખનમાં આ સ્ત્રોતનો ઉપયોગ કરતી વખતે સાવચેતી રાખવી પડે છે કારણ કે:

• ​સમય જતાં વાર્તાઓમાં ફેરફાર થઈ શકે છે (એક કાનથી બીજે કાન જતાં વાત બદલાઈ જાય).
• ​તેમાં અતિશયોક્તિ અથવા કલ્પનાનું પ્રમાણ ઉમેરાઈ જવાનું જોખમ રહે છે.
• ​આમાં ચોક્કસ સાલવારી (તારીખ કે વર્ષ) મળવી મુશ્કેલ હોય છે.

​નિષ્કર્ષ: મૌખિક સ્ત્રોત એ ઇતિહાસને શુષ્ક બનતો અટકાવે છે અને તેમાં સંવેદના પૂરે છે. જ્યારે આ મૌખિક વાતોને પુરાતત્વીય પુરાવાઓ (જેમ કે સિક્કા કે શિલાલેખ) નું સમર્થન મળે, ત્યારે ઇતિહાસ એકદમ જીવંત અને અકાટ્ય બની જાય છે.

 ઇતિહાસના પુનઃનિર્માણમાં સાહિત્યિક સ્ત્રોતો (Literary Sources) એ સૌથી વિશાળ, વિગતવાર અને જીવંત માધ્યમ છે. , જે તે સમયના માનવીએ પોતાના વિચારો, કાયદાઓ, ધર્મ અને સામાજિક જીવનને જે લેખિત સ્વરૂપ આપ્યું, તેને સાહિત્યિક સ્ત્રોત કહેવાય છે.

​જ્યારે પુરાતત્વીય સ્ત્રોતો આપણને માત્ર ભૌતિક વસ્તુઓ આપે છે, ત્યારે સાહિત્યિક સ્ત્રોતો આપણને એ સમયના લોકોના મનની વાત, રાજાઓની નીતિઓ અને સામાન્ય જનતાની સામાજિક-આર્થિક પરિસ્થિતિનો સંપૂર્ણ ચિતાર આપે છે. ચાલો તેના મુખ્ય પ્રકારો વિશે વિગતવાર માહિતી મેળવીએ:

​સાહિત્યિક સ્ત્રોતોનું વર્ગીકરણ

​ લેખિત કે સાહિત્યિક સ્ત્રોતોને મુખ્યત્વે બે મોટા ભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે: ૧. ભારતીય સાહિત્ય અને ૨. વિદેશી ખાતાઓ (મુસાફરોના વર્ણનો).

​૧. ભારતીય સાહિત્ય (Indian Literature)

​ભારતીય સાહિત્યને સમજવા માટે તેને ધાર્મિક અને બિન-ધાર્મિક (લૌકિક) સાહિત્યમાં વહેંચી શકાય છે, જેના વિવિધ અંગો ચિત્રમાં દર્શાવ્યા છે:

• ​વેદો અને ઇતિહાસ (Religious & Epic Literature):
  • ​વેદો: ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ એ ભારતના સૌથી પ્રાચીન લિખિત દસ્તાવેજો છે. તેમાંથી આર્યોના સામાજિક, રાજકીય અને ધાર્મિક જીવનની સચોટ માહિતી મળે છે.
  • ​મહાકાવ્યો: રામાયણ અને મહાભારત જેવા મહાકાવ્યો જે-તે સમયના રાજ્યો, યુદ્ધની નીતિઓ અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો દર્શાવે છે.
• ​કવિતાઓ અને રમો/નાટકો (Poetry & Drama):
  • ​પ્રાચીન કવિઓ અને નાટકકારોએ પોતાના સાહિત્યમાં તત્કાલીન સમાજનું આબેહૂબ વર્ણન કર્યું છે.
  • ​ઉદાહરણ: મહાકવિ કાલિદાસ રચિત 'અભિજ્ઞાન શાકુંતલમ્' અને 'માલવિકાગ્નિમિત્રમ્' નાટકો ગુપ્ત વંશના વૈભવ અને સામાજિક રીત-રિવાજોની ઝાંખી કરાવે છે.
• ​ઐતિહાસિક લખાણો (Historical Chronicles):
  • ​આ એવા ગ્રંથો છે જે ખાસ કરીને ઇતિહાસ લખવાના હેતુથી જ રચાયા હતા.
  • ​ઉદાહરણ: કલ્હણ દ્વારા લિખિત 'રાજતરંગિણી' ગ્રંથ, જે કાશ્મીરનો વ્યવસ્થિત ઇતિહાસ દર્શાવે છે. તેને ભારતનો પ્રથમ સાચો ઐતિહાસિક ગ્રંથ ગણવામાં આવે છે. આ સિવાય ચાણક્યનું 'અર્થશાસ્ત્ર' મૌર્યકાળની રાજનીતિ અને વહીવટીતંત્ર સમજવાનો સર્વશ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત છે.
• ​સંગ્રહ વાર્તાઓ (Anthologies & Story Collections):
  • ​લોકજીવન અને નૈતિક મૂલ્યોને સમજવા માટે વાર્તા સંગ્રહો ખૂબ ઉપયોગી છે.
  • ​ઉદાહરણ: પંડિત વિષ્ણુશર્મા રચિત 'પંચતંત્ર' અને ગુણાઢ્યની 'બૃહત્કથા', જે પ્રાચીન ભારતના સામાન્ય લોકોની બુદ્ધિમત્તા અને રોજિંદા જીવન પર પ્રકાશ પાડે છે.
• ​વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી ગ્રંથો (Scientific & Technical Texts):
  • ​આ ગ્રંથો સાબિત કરે છે કે પ્રાચીન ભારત વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે કેટલું આગળ હતું.
  • ​ઉદાહરણ: આર્યભટ્ટનું 'આર્યભટ્ટીયમ્' (ગણિત અને ખગોળશાસ્ત્ર) અને ચરક ઋષિનું 'ચરક સંહિતા' (આયુર્વેદિક ચિકિત્સા), જે તે સમયના વૈજ્ઞાનિક વિકાસની સાક્ષી પૂરે છે.

​૨. વિદેશી ખાતાઓ / પ્રવાસવર્ણનો (Foreign Accounts)

​પ્રાચીન સમયથી જ ભારત પ્રત્યે વિદેશીઓનું આકર્ષણ રહ્યું છે. ગ્રીક, ચીની અને આરબ મુસાફરો તથા રાજદૂતો ભારતમાં આવ્યા અને તેમણે જે ડાયરીઓ અથવા પ્રવાસવર્ણનો લખ્યા, તે ઇતિહાસ જાણવાનો અદભુત સ્ત્રોત છે.

• ​ટ્રાવેલોગ (Travelogues / પ્રવાસ ડાયરીઓ):
  • ​ચીની યાત્રાળુ યુઆન શ્વાંગ (Hiuen Tsang) હર્ષવર્ધનના સમયમાં ભારત આવ્યો હતો. તેણે પોતાના પુસ્તક 'સી-યુ-કી' માં તત્કાલીન ભારતના બૌદ્ધ ધર્મ, શિક્ષણ (નાલંદા યુનિવર્સિટી) અને રાજા હર્ષના શાસનની વિગતવાર માહિતી આપી છે.
  • ​બીજો ચીની મુસાફર ફાહિયાન ચંદ્રગુપ્ત દ્વિતીય (વિક્રમાદિત્ય) ના સમયમાં આવ્યો હતો, જેણે ગુપ્ત સામ્રાજ્યની શાંતિ અને સમૃદ્ધિનું વર્ણન કર્યું છે.
• ​ઐતિહાસિક વિદેશી ઇતિહાસકારો (Foreign Historians):
  • ​ ગ્રીક રાજદૂત મેગસ્થનીઝનું પુસ્તક 'ઇન્ડિકા' મૌર્ય સામ્રાજ્યના વહીવટની અજોડ માહિતી આપે છે.
  • ​આ ઉપરાંત પ્લીનીનું 'નેચરલ હિસ્ટ્રી' અને પેરિપ્લસ જેવા પુસ્તકો ભારતનો રોમન સામ્રાજ્ય સાથેનો દરિયાઈ વેપાર દર્શાવે છે.

​સાહિત્યિક સ્ત્રોતનું મહત્વ અને મર્યાદાઓ

​મહત્વ:

1. ​તેનાથી રાજાઓનાં નામ, યુદ્ધોની તારીખો, કરવેરાની પદ્ધતિ અને ન્યાય વ્યવસ્થાની સચોટ માહિતી મળે છે.
2. ​આપણને એ સમયની ભાષાઓ (સંસ્કૃત, પ્રાકૃત, પાલી, તમિલ) ના વિકાસક્રમની ખબર પડે છે.

​મર્યાદાઓ (જેનાથી ઇતિહાસકારોએ સાવધ રહેવું પડે છે):

• ​દરબારી પક્ષપાત: ઘણા કવિઓ રાજાના આશ્રયમાં રહેતા હોવાથી રાજાને ખુશ કરવા માટે તેમના અતિશયોક્તિભર્યા વખાણ કરતા હતા (જેમ કે બાણભટ્ટનું 'હર્ષચરિત').
• ​ધાર્મિક પ્રભાવ: ધાર્મિક ગ્રંથોમાં ક્યારેક ઇતિહાસ સાથે પૌરાણિક કથાઓ વણી લેવામાં આવતી હોવાથી સત્ય શોધવા માટે વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ કરવું પડે છે.
• ​નકલોમાં ફેરફાર: હસ્તપ્રતો હાથથી લખાતી હોવાથી, સદીઓ દરમિયાન તેની નકલો બનાવતી વખતે કેટલાક ફેરફારો કે ક્ષતિઓ ઉમેરાઈ જતી હતી.

​ઉપસંહાર: સાહિત્યિક સ્ત્રોતો એ ઇતિહાસને વાચા આપે છે. જ્યારે ઇતિહાસકારો આ લેખિત ગ્રંથોની સરખામણી ખોદકામમાં મળેલા પુરાતત્વીય પુરાવાઓ (જેમ કે સિક્કા અને શિલાલેખ) સાથે કરે છે, ત્યારે દૂધનું દૂધ અને પાણીનું પાણી થઈ જાય છે અને એક સાચો, સચોટ ઇતિહાસ આપણી સામે આવે છે.ઇતિહાસને માત્ર શબ્દો કે સિક્કાઓ દ્વારા જ નહીં, પરંતુ પ્રાચીન માનવીની કલ્પનાશીલતા અને સર્જનાત્મકતા દ્વારા પણ ખૂબ સચોટ રીતે સમજી શકાય છે.

 

કલાત્મક સ્ત્રોતો (Artistic Sources) એ ઇતિહાસ જાણવાનો એક અતિ આકર્ષક અને ભવ્ય પ્રકાર છે.

​જ્યારે પ્રાચીન કલાકારો પથ્થર, ધાતુ કે દીવાલો પર પોતાની કળા કંડારતા હતા, ત્યારે તેઓ અજાણતા જ પોતાના સમયના સમાજ, પહેરવેશ, ધર્મ અને સંસ્કૃતિનો એક કાયમી દસ્તાવેજ બનાવી દેતા હતા. ચાલો આ સ્ત્રોતો વિશે વિગતવાર માહિતી મેળવીએ:

​કલાત્મક સ્ત્રોતોનું વર્ગીકરણ

​ સ્ત્રોતોને ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે: ૧. ચિત્રો, ૨. શિલ્પો અને ૩. પેનલો.

​૧. ચિત્રો (Paintings)

​ચિત્રકળા એ મનુષ્યના મનની સંવેદનાઓ અને તત્કાલીન જીવનને દર્શાવતું સૌથી જૂનું માધ્યમ છે.

• ​ભીંતચિત્રો અને ગુફાચિત્રો: આદિમાનવના સમયથી લઈને રાજાશાહી સુધી ચિત્રકળાનો વિકાસ જોવા મળે છે. ગુફાઓની દીવાલો પર દોરેલા ચિત્રો પરથી એ સમયના શિકારની પદ્ધતિઓ, પશુ-પક્ષીઓ અને સામાજિક ઉત્સવોની ખબર પડે છે.
• ​મહત્વ: આ ચિત્રોમાં વપરાયેલા રંગો (જે મોટેભાગે વનસ્પતિ અને પથ્થરોમાંથી બનતા) તે સમયના રાસાયણિક જ્ઞાનની પણ સાક્ષી પૂરે છે.
• ​ઉદાહરણ: મધ્યપ્રદેશની ભીમબેટકાની ગુફાઓ ના ચિત્રો આદિમાનવના જીવનની ઝાંખી કરાવે છે, જ્યારે અજંતાની ગુફાઓના ચિત્રો બૌદ્ધ ધર્મ અને ગુપ્તકાળના વૈભવને દર્શાવે છે.

​૨. શિલ્પો (Sculptures)

​પથ્થર, ધાતુ, લાકડું કે માટીને કંડારીને બનાવેલી મૂર્તિઓને શિલ્પ કહેવાય છે.

• ​મહત્વ: શિલ્પો દ્વારા જે-તે સમયના લોકોના પોશાક (કપડાંની શૈલી), ઘરેણાં, વાળ ઓળવાની રીત (હેરસ્ટાઇલ) અને શારીરિક સુદ્રઢતા વિશે અદભુત માહિતી મળે છે. ધાર્મિક મૂર્તિઓ પરથી એ સમયના લોકપ્રિય દેવી-દેવતાઓ અને ધાર્મિક સહિષ્ણુતા જાણી શકાય છે.
• ​ઉદાહરણ:
  • ​સિંધુ ખીણની સભ્યતામાંથી મળેલી 'દાઢીવાળા પુરુષની મૂર્તિ' અને કાંસાની 'નર્તકીની મૂર્તિ' એ સમયની ઉચ્ચ શિલ્પકળા દર્શાવે છે.
  • ​ગાંધાર અને મથુરા શૈલીમાં બનેલી ભગવાન બુદ્ધની મૂર્તિઓ ભારતીય અને ગ્રીક કળાના મિશ્રણનો ઇતિહાસ રજૂ કરે છે.

​૩. પેનલો (Panels / Relief Sculptures)

​મંદિરો, સ્તૂપો, કિલ્લાઓ કે વિજય સ્તંભોની દીવાલો પર પથ્થરની પટ્ટીઓ (પેનલ) પર આખી વાર્તાઓ કંડારવામાં આવતી હતી.

• ​મહત્વ: આ પેનલો પ્રાચીન સમયના 'કોમિક્સ' કે 'વીડિયો' જેવું કામ કરે છે. તેના પર યુદ્ધના દ્રશ્યો, રાજાના રાજ્યાભિષેક, દરબારના દ્રશ્યો કે ધાર્મિક ગ્રંથોની વાર્તાઓ (જેમ કે જાતક કથાઓ કે રામાયણના પ્રસંગો) ક્રમબદ્ધ કંડારેલી હોય છે.
• ​ઉદાહરણ: સાંચીના સ્તૂપના તોરણો (દ્વાર) પર કંડારેલી પેનલો ભગવાન બુદ્ધના જીવનની અને સમ્રાટ અશોકના સમયની અજોડ ઐતિહાસિક માહિતી પૂરી પાડે છે.

​ઇતિહાસ લેખનમાં કલાત્મક સ્ત્રોતનું મહત્વ

1. ​સંસ્કૃતિ અને વૈભવની ઓળખ: મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર કે રાણકી વાવ વગેરેના સ્થાપત્યો અને શિલ્પો દર્શાવે છે કે જે-તે સમયનો સમાજ કેટલો સમૃદ્ધ અને કળાપ્રેમી હશે.
2. ​ટેકનોલોજીનો પુરાવો: ધાતુના શિલ્પો (જેમ કે ચોલ વંશની નટરાજની મૂર્તિ) એ સાબિત કરે છે કે તે સમયના વિજ્ઞાનીઓ ધાતુને ઓગાળવાની અને તેને બીબામાં ઢાળવાની કળામાં કેટલા નિપુણ હતા.
3. ​નિરક્ષર લોકો માટેનો ઇતિહાસ: પ્રાચીન સમયમાં જે સામાન્ય જનતા વાંચી શકતી નહોતી, તે મંદિરોની દીવાલો પરની પેનલો અને શિલ્પો જોઈને પોતાના ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિને સમજતી હતી.

​નિષ્કર્ષ: કલાત્મક સ્ત્રોતો એ ઇતિહાસનો સૌથી સુંદર અને અબોલ પુરાવો છે. તે કોઈપણ ભાષાના બંધન વિના, સદીઓ પછી પણ જે-તે યુગની ભવ્યતા આપણી નજર સમક્ષ જીવંત કરી દે છે.



 

 

​ગંગા નદી: ઉદ્ગમ, વહન માર્ગ અને મહત્વની પ્રશ્નોત્તરી (૧૦ MCQ ક્વિઝ સાથે)

 

ગંગા નદી વિશે વિસ્તૃત માહિતી

ઉદ્ગમ સ્થાન: ગંગા નદીનું ઉદ્ગમ સ્થાન હિમાલય પર્વતમાળામાં આવેલું છે.

નદીનું નામ: 'ગંગા' એ ભારતની સૌથી મોટી નદીનું ભારતીય નામ છે. અંગ્રેજી ભાષામાં પણ તેને 'ગંગા' (Ganga) તરીકે જ ઓળખવામાં અને ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

લંબાઈ: આ નદી આશરે ૨,૫૦૦ કિલોમીટર (2,500 કિમી) જેટલી લાંબી છે.

ઉપનદીઓ (ટ્રિબ્યુટરીઝ): ગંગા નદીમાં અસંખ્ય નાની-મોટી ઉપનદીઓ (એટલે કે અન્ય નદીઓ) આવીને જોડાય છે. આ ઉપનદીઓને તેમના ઉદ્ગમ સ્થાનના આધારે મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચી શકાય:

૧. હિમાલયમાંથી નીકળતી ઉપનદીઓ:

કેટલીક ઉપનદીઓ પણ ગંગાની જેમ હિમાલયમાંથી જ ઉદ્ભવે છે અને આગળ જતાં ગંગા નદીને મળે છે.

ઉદાહરણ: યમુના અને ઘાઘરા.

૨. દક્ષિણના પર્વતો/મેદાનોમાંથી નીકળતી ઉપનદીઓ:

કેટલીક ઉપનદીઓ ગંગાના મેદાનની દક્ષિણે આવેલી વિંધ્ય પર્વતમાળામાંથી ઉદ્ભવે છે અને ઉત્તર તરફ વહીને ગંગા નદીને મળે છે.

ઉદાહરણ: પુત્ર (બ્રહ્મપુત્રાનો સંદર્ભ અથવા સ્થાનિક ફણગા) અથવા સોન નદી.

**ગંગા નદીનું વહન માર્ગ**

ગંગા નદીના વહેણનો માર્ગ મુખ્યત્વે ભારત અને બાંગ્લાદેશમાં વિસ્તરેલો છે. હિમાલયમાંથી નીકળીને બંગાળની ખાડી સુધી પહોંચવાના તેના મુખ્ય માર્ગની વિગતો નીચે મુજબ છે:

ઉદ્ગમ (શરૂઆત): ઉત્તરાખંડમાં હિમાલયની પહાડીઓમાં આવેલા ગંગોત્રી હિમનદી (ગ્લેશિયર) માંથી ભાગીરથી નદી તરીકે તેનો ઉદ્ભવ થાય છે. દેવપ્રયાગ નામના સ્થળે ભાગીરથી નદી અલકનંદા નદી સાથે મળે છે, અને આ બંનેના સંગમ પછી તે સત્તાવાર રીતે 'ગંગા' તરીકે ઓળખાય છે.

મેદાની પ્રદેશોમાં પ્રવેશ: પર્વતોમાંથી નીચે ઉતરીને ગંગા નદી સૌપ્રથમ હરિદ્વાર પાસે ભારતના ઉત્તરના વિશાળ મેદાની ભાગોમાં પ્રવેશ કરે છે.

મુખ્ય પ્રવાહ અને રાજ્યો: ત્યાંથી તે પૂર્વ તરફ વહે છે અને ભારતના મહત્વના રાજ્યો જેવા કે ઉત્તરાખંડ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાંથી પસાર થાય છે. આ માર્ગ દરમિયાન યમુના, ઘાઘરા, ગંડક, કોસી અને સોન જેવી મોટી નદીઓ તેમાં ભળે છે.

બાંગ્લાદેશ અને અંત: પશ્ચિમ બંગાળમાં પહોંચ્યા પછી તે બે ભાગમાં વહેંચાઈ જાય છે. તેનો એક ફાંટો (હુગલી નદી) કોલકાતા તરફ જાય છે, જ્યારે મુખ્ય પ્રવાહ બાંગ્લાદેશમાં પ્રવેશે છે, જ્યાં તેને 'પદ્મા' નામથી ઓળખવામાં આવે છે. આગળ જતાં તે બ્રહ્મપુત્રા (બાંગ્લાદેશમાં જમુના) નદી સાથે મળીને વિશ્વનો સૌથી મોટો ડેલ્ટા (સુંદરવન) બનાવે છે અને અંતે બંગાળની ખાડીમાં ભળી જાય છે.

[ ગંગોત્રી હિમનદી (ઉત્તરાખંડ) ]

         │

         ▼ (ભાગીરથી નદી તરીકે ઉદ્ભવ)

   [ દેવપ્રયાગ ] ◄── (અહીં અલકનંદા નદી ભળે છે અને 'ગંગા' નામ બને છે)

         │

         ▼

   [ ઋષિકેશ ]

         │

         ▼

   [ હરિદ્વાર ] ── (અહીંથી નદી મેદાની પ્રદેશમાં પ્રવેશે છે)

         │

         ▼

   [ કનૌજ ] ── (અહીં રામગંગા નદી ભળે છે)

         │

         ▼

   [ પ્રયાગરાજ (અલ્હાબાદ) ] ◄── (અહીં સૌથી મોટી ઉપનદી 'યમુના' ભળે છે - ત્રિવેણી સંગમ)

         │

         ▼

   [ વારાણસી (કાશી) ]

         │

         ▼

   [ પટના (બિહાર) ] ── (અહીં દક્ષિણમાંથી સોન નદી અને ઉત્તરમાંથી ઘાઘરા-ગંડક નદીઓ ભળે છે)

         │

         ▼

   [ ભાગલપુર ]

         │

         ▼

   [ ફરક્કા બેરેજ (પશ્ચિમ બંગાળ) ] ── (અહીંથી નદી બે ભાગમાં વહેંચાય છે)

         │

         ├──────────────────────────────┐

         ▼ (મુખ્ય પ્રવાહ) ▼ (બીજો ફાંટો)

   [ બાંગ્લાદેશ (પદ્મા નદી) ] [ પશ્ચિમ બંગાળ (હુગલી નદી) ]

         │ │

         ◄── (બ્રહ્મપુત્રા નદી ભળે છે) │ (કોલકાતા થઈને વહે છે)

         │ │

         ▼ ▼

  [ સુંદરવન ડેલ્ટા ] [ હલ્દિયા / સાગર દ્વીપ ]

         │ │

         └──────────────┬───────────────┘

                        ▼

               [ બંગાળની ખાડી ]

**મુખ્ય ધાર્મિક અને પવિત્ર શહેરો**

ઋષિકેશ (ઉત્તરાખંડ): હિમાલયની તળેટીમાં આવેલું આ શહેર યોગ અને આધ્યાત્મિકતાનું વૈ

શ્વિક કેન્દ્ર છે. અહીં ગંગા ખૂબ જ સ્વચ્છ અને વેગવંતી હોય છે.

હરિદ્વાર (ઉત્તરાખંડ): આ એ સ્થળ છે જ્યાં ગંગા નદી પહાડો છોડીને મેદાની પ્રદેશમાં પ્રવેશે છે. અહીં દર ૧૨ વર્ષે કુંભ મેળો યોજાય છે અને 'હર કી પૌરી' ની આરતી ખૂબ પ્રખ્યાત છે.

પ્રયાગરાજ - અલ્હાબાદ (ઉત્તર પ્રદેશ): આ ત્રિવેણી સંગમનું પવિત્ર સ્થાન છે, જ્યાં ગંગા, યમુના અને અદ્રશ્ય સરસ્વતી નદીઓનો મિલાપ થાય છે. અહીં પણ વિશ્વનો સૌથી મોટો કુંભ મેળો ભરાય છે.

વારાણસી - કાશી (ઉત્તર પ્રદેશ): વિશ્વના સૌથી પ્રાચીન જીવંત શહેરોમાંનું એક. આ શહેર તેના ઘાટ (જેમ કે દશાશ્વમેધ અને મણિકર્ણિકા ઘાટ) અને ગંગા આરતી માટે સમગ્ર વિશ્વમાં જાણીતું છે.

મુખ્ય ઔદ્યોગિક અને વહીવટી શહેરો

કાનપુર (ઉત્તર પ્રદેશ): ઉત્તર પ્રદેશનું આ એક મોટું ઔદ્યોગિક શહેર છે, જે ખાસ કરીને ચામડા (Leather) ના ઉદ્યોગો અને ટેક્સટાઈલ માટે જાણીતું છે.

પટના (બિહાર): બિહારની રાજધાની અને પ્રાચીન સમયનું 'પાટલીપુત્ર'. આ શહેર ગંગા નદીના કિનારે લાંબુ પથરાયેલું છે અને અહીં નદી પર લાંબો 'મહાત્મા ગાંધી સેતુ' આવેલો છે.

ભાગલપુર (બિહાર): આ શહેર 'સિલ્ક સિટી' (રેશમ નગરી) તરીકે ઓળખાય છે અને તે પણ ગંગાના કિનારે વસેલું મોટું વ્યાપારી કેન્દ્ર છે.

કોલકાતા (પશ્ચિમ બંગાળ): પશ્ચિમ બંગાળની રાજધાની. ગંગા નદીનો એક ફાંટો જે અહીંથી પસાર થાય છે તેને 'હુગલી નદી' કહેવામાં આવે છે. તેના કિનારે કોલકાતા અને હાવડા શહેરો વસેલા છે, જે પ્રખ્યાત હાવડા બ્રિજથી જોડાયેલા છે.

અન્ય મહત્વના શહેરો:

આ સિવાય કનૌજ (અત્તરની નગરી), મિર્ઝાપુર, ગાઝીપુર, અને બિહારનું મુંગેર પણ ગંગાના કિનારે આવેલા નોંધપાત્ર શહેરો છે.

 ધાર્મિક દ્રષ્ટિએ ગંગાનું મહત્વ

​હિન્દુ ધર્મમાં ગંગાને માત્ર એક નદી નહીં, પણ 'ગંગા મૈયા' (માતા) તરીકે પૂજવામાં આવે છે.

• ​પવિત્રતાનું પ્રતીક: એવી માન્યતા છે કે ગંગા નદીના પવિત્ર જળમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યના તમામ પાપો ધોવાઈ જાય છે. તેનું જળ (ગંગાજળ) ક્યારેય બગડતું નથી, તેથી દરેક હિન્દુ ઘરમાં પૂજા-પાઠ અને પવિત્ર કાર્યોમાં તેનો ઉપયોગ અનિવાર્ય મનાય છે.
• ​મોક્ષદાયીની: ગંગાને મોક્ષ આપનારી નદી માનવામાં આવે છે. જીવનના અંતિમ સમયે મુખમાં ગંગાજળ મૂકવું અને મૃત્યુ પછી અસ્થિઓનું ગંગામાં વિસર્જન કરવાથી આત્માને શાંતિ અને મોક્ષ (મુક્તિ) મળે છે તેવી દ્રઢ માન્યતા છે.
• ​તીર્થસ્થાનો અને મેળાઓ: નદીના કિનારે ઋષિકેશ, હરિદ્વાર, પ્રયાગરાજ અને કાશી (વારાણસી) જેવા વિશ્વપ્રસિદ્ધ તીર્થધામો આવેલા છે. હરિદ્વાર અને પ્રયાગરાજમાં યોજાતો કુંભ મેળો એ વિશ્વનો સૌથી મોટો ધાર્મિક મેળાવડો છે, જ્યાં કરોડો શ્રદ્ધાળુઓ ડૂબકી લગાવે છે.
• ​ગંગા આરતી: ઋષિકેશ, હરિદ્વાર અને વારાણસીના ઘાટો પર દરરોજ સાંજે થતી ભવ્ય 'ગંગા આરતી' આધ્યાત્મિક શાંતિનો અદભુત અનુભવ કરાવે છે, જે જોવા દેશ-વિદેશથી લાખો લોકો આવે છે.

​૨. આર્થિક દ્રષ્ટિએ ગંગાનું મહત્વ

​આર્થિક રીતે ગંગા નદી ભારતની સમૃદ્ધિની કરોડરજ્જુ છે. દેશની લગભગ ૪૦% થી વધુ વસ્તી પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે પોતાની આજીવિકા માટે ગંગા પર નિર્ભર છે.

• ​ફળદ્રુપ મેદાનો અને ખેતી: ગંગા અને તેની ઉપનદીઓ હિમાલયમાંથી ફળદ્રુપ કાંપ (માટી) ઘસડી લાવે છે. આનાથી બનેલા 'ગંગાના મેદાનો' વિશ્વના સૌથી વધુ ફળદ્રુપ પ્રદેશોમાંના એક છે. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં ઘઉં, ડાંગર (ચોખા), શેરડી અને શણ (જૂટ) જેવા પાકોનું મબલખ ઉત્પાદન આ નદીના પાણીને કારણે જ શક્ય બને છે.
• ​સિંચાઈ અને પીવાનું પાણી: ગંગા નદીમાંથી સેંકડો નહેરો (કેનાલો) કાઢવામાં આવી છે, જે હજારો હેક્ટર કૃષિ ભૂમિને સિંચાઈનું પાણી પૂરું પાડે છે. આ ઉપરાંત, તેના કિનારે વસેલા અસંખ્ય નાના-મોટા શહેરો માટે તે પીવાના પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
• ​ઉદ્યોગોનો વિકાસ: કાનપુર, પટના અને કોલકાતા જેવા મોટા ઔદ્યોગિક શહેરો ગંગાના કિનારે વિકસ્યા છે. ચામડાના ઉદ્યોગો, કાપડ મિલો, કેમિકલ ફેક્ટરીઓ અને કાગળના કારખાનાઓને જરૂરી પાણી ગંગામાંથી મળી રહે છે.
• ​જળવિદ્યુત (Hydroelectricity): ગંગા અને તેના ઉદ્ગમ સ્થાન પર વહેતી નદીઓ (જેમ કે ભાગીરથી પર બનેલો ટેહરી ડેમ) પર મોટા હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપવામાં આવ્યા છે, જે દેશને સસ્તી અને પ્રદૂષણમુક્ત વીજળી પૂરી પાડે છે.
• ​પર્યટન અને રોજગારી (Tourism): ધાર્મિક પર્યટન ઉપરાંત સાહસિક પર્યટન (જેમ કે ઋષિકેશમાં રિવર રાફ્ટિંગ) લાખો લોકોને રોજગારી આપે છે. હોટેલ ઉદ્યોગ, નાવિકો (બોટમેન), પૂજા સામગ્રી વેચનારા અને સ્થાનિક હસ્તકલાના કારીગરોની આજીવિકા ગંગા નદીને કારણે ચાલે છે.
• ​જળમાર્ગ (Waterways): ગંગા નદી પર 'નેશનલ વોટરવે-૧' (પ્રયાગરાજથી હલ્દિયા) આવેલો છે, જે માલસામાનની સસ્તી અને સરળ હેરફેર માટે આંતરિક જળમાર્ગ તરીકે વપરાય છે.

​ટૂંકમાં કહીએ તો: ગંગા નદી ભારતની ધાર્મિક આસ્થાનું કેન્દ્ર હોવાની સાથે-સાથે દેશના આર્થિક વિકાસ અને ખાદ્ય સુરક્ષાનો સૌથી મોટો આધારસ્તંભ છે.

 

 હવે ઉપરની માહિતીના આધારે નીચે આપેલી ના આધારે તમારું જ્ઞાન ચકાસવા નીચે આપેલી ક્વિઝ ભરો. 

ગંગા નદી વિશે મહત્વની પ્રશ્નોત્તરી (MCQ Quiz)

નીચેના પ્રશ્નો વાંચો અને સાચો જવાબ જાણવા માટે "સાચો જવાબ જુઓ" પર ક્લિક કરો.

---

પ્રશ્ન ૧: ગંગા નદીનું ઉદ્ગમ સ્થાન કઈ પર્વતમાળામાં આવેલું છે?

(A) અરવલ્લી પર્વતમાળા
(B) હિમાલય પર્વતમાળા
(C) વિંધ્ય પર્વતમાળા
(D) સાતપુડા પર્વતમાળા

👉 સાચો જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: (B) હિમાલય પર્વતમાળા

સમજૂતી: ગંગા નદી ઉત્તરાખંડમાં આવેલા હિમાલયના ગંગોત્રી હિમનદીમાંથી ઉદ્ભવે છે.

પ્રશ્ન ૨: ગંગા નદીની આશરે કુલ લંબાઈ કેટલા કિલોમીટર (કિમી) છે?

(A) ૧,૫૦0 કિમી
(B) ૨,૦૦૦ કિમી
(C) ૨,૫૦૦ કિમી
(D) ૩,૫૦૦ કિમી

👉 સાચો જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: (C) ૨,૫૦૦ કિમી

સમજૂતી: ભૌગોલિક માહિતી અનુસાર ગંગાની લંબાઈ આશરે ૨,૫૦૦ કિમી છે.

પ્રશ્ન ૩: કયા સ્થળે ભાગીરથી અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થતાં તે 'ગંગા' તરીકે ઓળખાય છે?

(A) હરિદ્વાર
(B) ઋષિકેશ
(C) પ્રયાગરાજ
(D) દેવપ્રયાગ

👉 સાચો જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: (D) દેવપ્રયાગ

સમજૂતી: ઉત્તરાખંડના દેવપ્રયાગ ખાતે ભાગીરથી અને અલકનંદા નદીઓ એકબીજાને મળે છે અને ત્યાંથી આગળ તે 'ગંગા' કહેવાય છે.

પ્રશ્ન ૪: ગંગા નદી પર્વતોમાંથી નીચે ઉતરીને સૌપ્રથમ કયા સ્થળે મેદાની પ્રદેશમાં પ્રવેશે છે?

(A) કનૌજ
(B) હરિદ્વાર
(C) પટના
(D) વારાણસી

👉 સાચો જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: (B) હરિદ્વાર

સમજૂતી: હરિદ્વાર એ પવિત્ર સ્થળ છે જ્યાં ગંગા પહાડો છોડીને મેદાનમાં પગ મૂકે છે.

પ્રશ્ન ૫: નીચેનામાંથી કઈ નદી હિમાલયમાંથી નીકળીને ગંગાને મળતી તેની મુખ્ય ઉપનદી છે?

(A) સોન નદી
(B) નર્મદા નદી
(C) કાવેરી નદી
(D) યમુના નદી

👉 સાચો જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: (D) યમુના નદી

સમજૂતી: યમુના નદી હિમાલયના યમુનોત્રીમાંથી નીકળે છે અને પ્રયાગરાજ પાસે ગંગાને મળે છે.

પ્રશ્ન ૬: પ્રયાગરાજ (અલ્હાબાદ) ખાતે કઈ નદીઓનો 'ત્રિવેણી સંગમ' થાય છે?

(A) ગંગા, યમુના અને સરસ્વતી
(B) ગંગા, ઘાઘરા અને સોન
(C) ભાગીરથી અને અલકનંદા
(D) ગંગા અને બ્રહ્મપુત્રા

👉 સાચો જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: (A) ગંગા, યમુના અને સરસ્વતી

સમજૂતી: પ્રયાગરાજ ખાતે ગંગા, યમુના અને પૌરાણિક લુપ્ત સરસ્વતી નદીનો સંગમ થાય છે.

પ્રશ્ન ૭: પશ્ચિમ બંગાળમાં કોલકાતા શહેર કઈ નદીના કિનારે વસેલું છે, જે ગંગાનો જ એક ફાંટો (શાખા) છે?

(A) પદ્મા નદી
(B) હુગલી નદી
(C) મેઘના નદી
(D) કોસી નદી

👉 સાચો જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: (B) હુગલી નદી

સમજૂતી: પશ્ચિમ બંગાળના ફરક્કા પાસેથી ગંગાનો જે ફાંટો દક્ષિણ તરફ કોલકાતા જાય છે તેને હુગલી કહે છે.

પ્રશ્ન ૮: બાંગ્લાદેશમાં પ્રવેશ્યા પછી ગંગા નદીને કયા નામથી ઓળખવામાં આવે છે?

(A) જમુના
(B) મેઘના
(C) પદ્મા
(D) હુગલી

👉 સાચો જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: (C) પદ્મા

સમજૂતી: ગંગા નદી જ્યારે ભારતની સરહદ છોડી બાંગ્લાદેશમાં પ્રવેશે છે ત્યારે તેનું નામ 'પદ્મા' થઈ જાય છે.

પ્રશ્ન ૯: ગંગા અને બ્રહ્મપુત્રા નદીઓ સમુદ્રને મળતા પહેલાં વિશ્વનો સૌથી મોટો કયો મુખત્રિકોણ પ્રદેશ (Delta) બનાવે છે?

(A) સુંદરવન ડેલ્ટા
(B) એમેઝોન ડેલ્ટા
(C) મહા નદી ડેલ્ટા
(D) કાવેરી ડેલ્ટા

👉 સાચો જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: (A) સુંદરવન ડેલ્ટા

સમજૂતી: ગંગા અને બ્રહ્મપુત્રા ભેગી મળીને પશ્ચિમ બંગાળ અને બાંગ્લાદેશની સરહદે વિશ્વનો સૌથી મોટો સુંદરવન ડેલ્ટા બનાવે છે.

પ્રશ્ન ૧૦: આર્થિક દ્રષ્ટિએ ગંગા નદી કયા કારણે ભારતની સમૃદ્ધિની કરોડરજ્જુ ગણાય છે?

(A) તે માત્ર પ્રવાસન માટે જ ઉપયોગી છે.
(B) તે ફળદ્રુપ મેદાનો, ખેતી માટે સિંચાઈ અને પીવાનું પાણી પૂરું પાડે છે.
(C) તેમાં કિંમતી સોનું મળી આવે છે.
(D) તે વિદેશ વ્યાપારનો એકમાત્ર સમુદ્રી માર્ગ છે.

👉 સાચો જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: (B) તે ફળદ્રુપ મેદાનો, ખેતી માટે સિંચાઈ અને પીવાનું પાણી પૂરું પાડે છે.

સમજૂતી: ગંગાના કાંપના કારણે બનેલા મેદાનો ખૂબ જ ફળદ્રુપ છે, જે દેશની મોટી વસ્તીને અનાજ અને રોજગારી આપે છે.

 

ભૂમિસ્વરૂપો અને જીવન

​પૃથ્વી એ અનંત વૈવિધ્ય ધરાવતો અદ્ભુત ગ્રહ છે. તેના ઉપર ક્યાંક ગગનચુંબી પર્વતો છે, ક્યાંક વિશાળ ઉચ્ચપ્રદેશો છે, તો ક્યાંક ફળદ્રુપ મેદાનો પથરાયેલા છે. આ તમામ વૈવિધ્યસભર ભૌગોલિક રચનાઓને ભૂમિસ્વરૂપો કહેવામાં આવે છે. આ ભૂમિસ્વરૂપો માત્ર પૃથ્વીનું સૌંદર્ય જ નથી વધારતા, પરંતુ તે માનવ જીવન, સંસ્કૃતિ અને વિકાસને ખૂબ ઊંડી રીતે પ્રભાવિત કરે છે.

​વૈદિક કાળથી જ આપણા ઋષિ-મુનિઓએ પૃથ્વી પ્રત્યે આદરભાવ વ્યક્ત કર્યો છે. અથર્વવેદના ‘ભૂમિ સૂક્ત’ માં પૃથ્વી પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરતા સુંદર પંક્તિ કહેવામાં આવી છે:

​"માનવીના બોજથી મુક્ત, અનેક ઊંચાઈઓ, ઢોળાવો અને વિશાળ મેદાનો ધરાવતી પૃથ્વી, વિવિધ શક્તિઓથી સંપન્ન છોડ ધરાવતી, આપણા માટે ફેલાયેલી રહે અને આપણને તેની સમૃદ્ધિ બતાવે! ... પૃથ્વી મારી માતા છે અને હું તેનો બાળક છું."

— અથર્વવેદ, ‘ભૂમિ સૂક્ત’

​🧭 પ્રકરણના મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો (વિચારવા યોગ્ય બાબતો)

​આ પ્રકરણનો અભ્યાસ કરતી વખતે આપણે મુખ્યત્વે બે મહત્વના પાસાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું છે:

1. ​ભૂમિસ્વરૂપોના મુખ્ય પ્રકારો શું છે અને જીવન તથા સંસ્કૃતિમાં તેમનું મહત્વ શું છે?
   • ​પૃથ્વી પર કયા-કયા પ્રકારના ભૂમિસ્વરૂપો (પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો, મેદાનો) જોવા મળે છે?
   • ​આ વિસ્તારો માનવ વસાહતો, ખેતી, ઉદ્યોગો અને સંસ્કૃતિના વિકાસમાં કેવી રીતે ભાગ ભજવે છે?
2. ​દરેક ભૂમિસ્વરૂપ સાથે સંકળાયેલા જીવનના પડકારો અને તકો શું છે?
   • ​પર્વતીય વિસ્તારો, રણ પ્રદેશો કે મેદાની પ્રદેશોમાં રહેતા લોકોનું જીવન કેવું હોય છે?
   • ​મુશ્કેલ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓમાં કેવા પડકારો આવે છે અને પ્રકૃતિ આપણને ત્યાં વિકાસની કઈ તકો પૂરી પાડે છે?

​🏔️ મુખ્ય ભૂમિસ્વરૂપોનો પ્રાથમિક પરિચય

​પૃથ્વીની સપાટી બધે સરખી હોતી નથી. આંતરિક અને બાહ્ય બળોના કારણે પૃથ્વી પર અલગ-અલગ સ્વરૂપો રચાય છે, જેને મુખ્ય ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય:

• ​૧. પર્વતો (Mountains): સમુદ્રની સપાટીથી આશરે ૯૦૦ મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા, તીવ્ર ઢોળાવ અને સાંકડા શિખરો ધરાવતા ભાગને પર્વત કહે છે. તે નદીઓના ઉદ્ગમ સ્થાન છે અને કુદરતી સરહદ તેમજ પ્રવાસન માટે ઉત્તમ છે.
• ​૨. ઉચ્ચપ્રદેશો (Plateaus): સમુદ્રની સપાટીથી આશરે ૧૮૦ મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા અને ઉપરથી ટેબલ જેવા સપાટ ભૂમિભાગને ઉચ્ચપ્રદેશ કહે છે. આ વિસ્તારો ખનીજોથી ભરપૂર હોય છે.
• ​૩. મેદાનો (Plains): સમુદ્ર સપાટીથી આશરે ૧૮૦ મીટરથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતા સમતલ ભૂમિભાગને મેદાન કહે છે. દુનિયાની મોટાભાગની વસ્તી અને મહાન સંસ્કૃતિઓ નદીઓ દ્વારા બનેલા ફળદ્રુપ મેદાનોમાં જ વિકસી છે.

​🌾 ભૂમિસ્વરૂપોની માનવ જીવન પર અસર

​ભૂમિસ્વરૂપો માનવીના ખોરાક, પોશાક, રહેઠાણ અને વ્યવસાય નક્કી કરે છે.

• ​પર્વતીય પ્રદેશના લોકોનું જીવન: અહીનું જીવન કઠિન હોય છે. વાહનવ્યવહાર મુશ્કેલ હોય છે, તેથી લોકો પગથિયા આકારની ખેતી (Terrace Farming) અને પશુપાલન કરે છે.
• ​મેદાની પ્રદેશના લોકોનું જીવન: અહીં સપાટ જમીન હોવાથી ખેતી, પાકા રસ્તા, રેલવે અને ઉદ્યોગોનો વિકાસ ઝડપથી થાય છે, તેથી અહીં વસ્તી ગીચતા વધારે જોવા મળે છે.

​નિષ્કર્ષ:

પૃથ્વી આપણી માતા સમાન છે. ભલે પ્રકૃતિએ આપણને જુદા-જુદા પડકારો આપ્યા હોય, પણ આ વૈવિધ્યસભર ભૂમિસ્વરૂપો જ પૃથ્વી પર જીવસૃષ્ટિના સંતુલનને જાળવી રાખે છે. આ પ્રકરણ દ્વારા આપણે પૃથ્વીના આ વિવિધ રૂપો અને તેની સાથે અનુકૂલન સાધીને જીવતા માનવજીવનને વધુ નજીકથી સમજીશું.

પાઠ્યપુસ્તક પરિચય-સામાજિક અધ્યયન ભારત અને તેનાથી આગળ સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ -૬

 

રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) અને નવા અભ્યાસક્રમ (NCF-SE) મુજબ તૈયાર થયેલી ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાનની નવી પાઠ્યપુસ્તક "Exploring Society: India and Beyond" (સમાજનું અન્વેષણ: ભારત અને તેની બહાર) જૂની ચોપડીઓ કરતાં તદ્દન અલગ અને રસપ્રદ છે.

​આ નવા પુસ્તકની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:

​૧. ત્રણ વિષયોનું એક જ પુસ્તક (Single Integrated Textbook)

​પહેલા ઇતિહાસ, ભૂગોળ અને નાગરિકશાસ્ત્રની અલગ-અલગ ચોપડીઓ કે મોટા ભાગો આવતા હતા, જેના લીધે વિદ્યાર્થીઓ પર દફતરનો બોજ વધતો હતો. હવે આ ત્રણેય વિષયોને જોડીને એક જ નાનું અને રસપ્રદ પુસ્તક બનાવવામાં આવ્યું છે.

​૨. ગોખણપટ્ટી મુક્ત અને પ્રવૃત્તિ આધારિત (Activity-Based Learning)

​પુસ્તકમાં માત્ર લાંબા-લાંબા ફકરાઓ વાંચીને ગોખવાને બદલે વિદ્યાર્થીઓ પોતે વિચારે અને પ્રવૃત્તિ કરે તેના પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

• ​દરેક પ્રકરણમાં ‘વિચારો અને ચર્ચા કરો’ (Think and Discuss) તથા ‘કરવા જેવું કામ’ (Activities) આપેલા છે.
• ​નકશા વાંચન, ચિત્ર વાર્તાઓ (Comic-style illustrations) અને કોષ્ટકોનો ભરપૂર ઉપયોગ કરાયો છે, જેથી ભણવું બોરિંગ ન લાગે.

​૩. ભારત-કેન્દ્રિત અભિગમ (Focus on Indian Roots)

​આ પુસ્તકમાં ભારતની સંસ્કૃતિ, તેના ભવ્ય ભૂતકાળ અને પરંપરાગત જ્ઞાનને ખૂબ જ ગૌરવપૂર્ણ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.

• ​ઇતિહાસમાં નવો બદલાવ: ઇતિહાસની શરૂઆત સીધી રાજા-મહારાજાઓ યુદ્ધો લડ્યા તેનાથી કરવાને બદલે, "ઇતિહાસ કેવી રીતે જાણવો?", "સમયરેખા (Timeline) શું છે?" અને "આપણા દેશનું નામ ભારત કેવી રીતે પડ્યું?" તેવા મૂળભૂત પાયાથી કરવામાં આવી છે.
• ​વેદ, ઉપનિષદ અને પ્રાચીન ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાનો પરિચય ખૂબ જ સરળ ભાષામાં કરાવાયો છે.

​૪. વાસ્તવિક જીવન સાથે જોડાણ (Real-life Context)

​નાગરિકશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્રના પ્રકરણો ગોખાવવાને બદલે વિદ્યાર્થીની આસપાસની દુનિયા સાથે જોડવામાં આવ્યા છે.

• ​સ્થાનિક લોકશાહી: પંચાયતી રાજ અને મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કેવી રીતે કામ કરે છે તે વાર્તાઓ અને ઉદાહરણો દ્વારા સમજાવ્યું છે.
• ​શ્રમનું મૂલ્ય (Value of Work): સમાજમાં દરેક કામ કરનાર વ્યક્તિ (જેમ કે સફાઈ કામદાર, ખેડૂત, શાકભાજી વેચનાર) નું સન્માન કરવું જોઈએ, તેવા નૈતિક મૂલ્યો આ પુસ્તક દ્વારા શીખવવામાં આવ્યા છે.

​૫. સમયરેખા અને આધુનિક નકશા (Timeline and Modern Maps)

​ઇતિહાસની સાલવારી યાદ રાખવામાં વિદ્યાર્થીઓને તકલીફ ન પડે તે માટે પુસ્તકમાં આધુનિક રીતે સમયરેખા (Timeline) ની ડિઝાઇન બનાવવામાં આવી છે. સાથે જ, ભૂગોળને સમજવા માટે સેટેલાઇટ ઇમેજ અને આકર્ષક નકશાઓ મૂકવામાં આવ્યા છે.

​ટૂંકમાં કહીએ તો, આ નવું પુસ્તક બાળકને 'માહિતી' આપવાને બદલે તેનામાં 'સમજણ' અને 'જિજ્ઞાસા' કેળવે તે રીતે ડિઝાઈન કરવામાં આવ્યું છે.

​NCERT ની આ નવી પાઠ્યપુસ્તકનું નામ "Exploring Society: India and Beyond" રાખવામાં આવ્યું છે, જેને ગુજરાત શિક્ષણ બોર્ડ (GSEB) દ્વારા પણ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે.

​આ નવા પુસ્તકમાં કુલ ૫ મુખ્ય વિષયો (Themes) આધારિત ૧૪ પ્રકરણો આપવામાં આવ્યા છે, જેની વિગત નીચે મુજબ છે:

​📑 નવો અભ્યાસક્રમ અને પ્રકરણોની યાદી

​૧. ભારત અને વિશ્વ – જમીન અને લોકો (India and the World – Land and the People)

• ​પ્રકરણ ૧: પૃથ્વી પરના સ્થળોનું સ્થાન નક્કી કરવું (Locating Places on the Earth)

• ​પ્રકરણ ૨: મહાસાગરો અને ખંડો (Oceans and Continents)

• ​પ્રકરણ ૩: ભૂમિ સ્વરૂપો અને જીવન (Landforms and Life)

​૨. ભૂતકાળના તાણાવાણા (Tapestry of the Past)

• ​પ્રકરણ ૪: ઇતિહાસની સમયરેખા અને સ્ત્રોતો (Timeline and Sources of History)

• ​પ્રકરણ ૫: ભારત, એટલે કે ભારત (India, That Is Bharat)

• ​પ્રકરણ ૬: ભારતીય સભ્યતાની શરૂઆત (The Beginnings of Indian Civilisation)

​૩. આપણો સાંસ્કૃતિક વારસો અને જ્ઞાન પરંપરા (Our Cultural Heritage and Knowledge Traditions)

• ​પ્રકરણ ૭: ભારતના સાંસ્કૃતિક મૂળિયાં (India's Cultural Roots)

• ​પ્રકરણ ૮: વિવિધતામાં એકતા, અથવા 'અનેકતામાં એકતા' (Unity in Diversity, or 'Many in the One')

​૪. લોકશાહી (Democracy)

• ​પ્રકરણ ૯: પરિવાર અને સમુદાય (Family and Community)

• ​પ્રકરણ ૧૦: પાયાની લોકશાહી – ભાગ ૧: શાસન (Grassroots Democracy – Part 1: Governance)

• ​પ્રકરણ ૧૧: પાયાની લોકશાહી – भाग ૨: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સરકાર - પંચાયતી રાજ (Grassroots Democracy – Part 2: Local Government in Rural Areas)

• ​પ્રકરણ ૧૨: પાયાની લોકશાહી – ભાગ ૩: શહેરી વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સરકાર (Grassroots Democracy – Part 3: Local Government in Urban Areas)

​૫. આપણી આસપાસનું આર્થિક જીવન (Economic Life Around Us)

• ​પ્રકરણ ૧૩: શ્રમ (કામ) નું મૂલ્ય (The Value of Work)

• ​પ્રકરણ ૧૪: આપણી આસપાસની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ (Economic Activities Around Us)

​📥 PDF ડાઉનલોડ કેવી રીતે કરવી?

​૧. તમે આ પુસ્તકની ઓફિશિયલ PDF NCERT ની સત્તાવાર વેબસાઇટ પરથી ડાઉનલોડ કરી શકો છો.

૨. જો તમે ગુજરાત બોર્ડ (GSEB) ના ગુજરાતી માધ્યમ માટેની પુસ્તક શોધતા હોવ, તો તે Gujarat Textbook (GSSTB) ની વેબસાઇટ પર 'Online Textbooks' ના સેક્શનમાં ઉપલબ્ધ થઈ જશે.

સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ-6 પ્રથમ સત્ર ક્વિઝ

   સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ-6 ના પ્રથમ સત્રના તમામ એકમની ઈન્ટર એક્ટિવ ક્વિઝ નીચેની ફાઈલમાં આપેલી છે.

જેમાં વિકલ્પો વાળા પ્રશ્નો, ખાલી જગ્યા, નકશાપૂર્તિ વગેરે છે. જે રમત દ્વારા શીખી શકાય છે. ક્લિક કરો અને રમો.

સામાજિક વિજ્ઞાન એસાઈનમેન્ટ ધોરણ-6

   ધોરણ -6 ના સામાજિક વિજ્ઞાન ના દ્નિતિય સત્રના તમામ પાઠનું એસાઈમેન્ટ નીચે આપેલ છે. તેમાં થી પરીક્ષામાં પુછાવા લાયક તમામ પ્રકારના પ્રશ્નો અને જવાબ સાથે આપેલા છે. વિદ્યાર્થીઓ પરીક્ષાની તૈયારી કરી શકશે.

સામાજિક વિજ્ઞાન ક્વિઝ ધો. 6

 સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ -6 નાં દ્વિતિય સત્રની ક્વિઝ મેળવવા માટે નીચેની લીંક પર ક્લિક કરો.

click here

એકમ કસોટી પ્રશ્નબેંકનું સંપૂર્ણ સોલ્યુશન વિષય-સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ-6 તારીખ 30-07-2022

એકમ કસોટી પ્રશ્નબેંકનું સંપૂર્ણ સોલ્યુશન

 વિષય-સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ-6 તારીખ 30-07-2022

બધાજ પ્રશ્નોના જવાબ pdf ફાઈલમાં મેળવવા માટે નીચેની લીંક પર ક્લિક કરો,

Download for Click Here.

ધોરણ-6 પ્રશ્નબેંક એકમ-1 ચાલો ઈતિહાસ જાણીએ

સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ-6 પ્રશ્નબેંક એકમ-1 ચાલો ઈતિહાસ જાણીએ pdf ફાઈલ મેળવવા માટે નીચે ક્લિક કરો. Download for Clock Here

ekam kasoti paper solution october-2020 std-6

 ધોરણ -6 ના સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયની એકમ કસોટી-એકટોબર-2020નું સંપુર્ણ સોલ્યુશન pdf file માં મેળવવા માટે નીચેની લીંક પર ક્લિક કરો.

DOWNLOAD FOR CLICK HERE.

એકમ કસોટી ઓગષ્ટ-2020 ધોરણ-6 પેપર સોલ્યુસન

સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયની ધોરણ-6ની  એકમ કસોટી ઓગષ્ટ-2020 નું સંપૂર્ણ પેપર સોલ્યુશન મેળવવા માટે નીચેની લીંક ઓપન કરો.
CLICK HERE FOR DOWNLOAD

સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ -6 e-content

સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના ધોરણ -6 ના E-content માટે નીચે ક્લિક કરો

CLICK HERE FOR E CONTENT

એનિમેશન વિડિયો ધોરણ-6 સામાજિક વિજ્ઞાન

ધોરણ-6 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના બધા જ એકમના વિડિયો.
( વિડિયો ઓપન કરવા માટે એકમના  નામ પર ક્લિક કરો,)

એકમ-1 ચાલો ઈતિહાસ જાણીએ

એકમ-2 આદિમાનવથી સ્થાયી જીવનની  સફર

એકમ-3 પ્રાચીન નગરો અને ગ્રંથો

એકમ-4 ભારતની પ્રારંભિક રાજ્યવ્યવસ્થા

એકમ-5 શાંતિની શોધમાં : બુદ્ધ અને મહાવીર

એકમ-6 મૌર્યયુગ : ચંદ્રગુપ્ત અને સમ્રાટ અશોક

એકમ-7 ગુપ્તયુગ અને અન્ય શાસકો

એકમ-8 ભારતવર્ષની ભવ્યતા

એકમ-9 આપણું ઘર પૃથ્વી

એમક-10 પૃથ્વીના આવરણો

એકમ-11 ભૂમિસ્વરૂપો

એકમ-12 નકશો સમજીએ

એકમ-13 ભારત : ભૂપૃષ્ઠ, આબોહવા, વનસ્પતિ અને વન્યજીવન

એકમ-14 વિવિધતામાં એકતા

એકમ-15 સરકાર

એકમ-16  સ્થાનિક સરકાર

એકમ-17 જીવનનિર્વાહ

પ્રાચીન નગરો અને ગ્રંથો પ્રશ્નબેંક

સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના ધોરણ-6 ના એકમ-3 પ્રાચીન નગરો અને ગ્રંથો ની પ્રશ્નબેંક ની pdf file મેળવવા માટે નીચેની લીંક ઓપન કરો.
download for click here.

ધોરણ-6 એકમ-2 આદિમાનવથી સ્થાયી જીવનની સફર ભાગ-2 સમજૂતી

આદિમાનવથી સ્થાયી જીવનની સફર ભાગ-2 સમજૂતી.
pdf file મેળવવા માટે નીચે ક્લિક કરો.
download for click here.

સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ-૬ એકમ-2 આદિમાનવથી સ્થાયી જીવનની સફર સમજૂતી

આદિમાનવથી સ્થાયી જીવનની સફર
વિષયની સમજૂતી ભાગ-1
 pdf file માં મેળવવા માટે નીચે click કરો.
Downlod for Click here.

ધોરણ-6 એકમ-2 આદિમાનવથી સ્થાયી જીવનની સફર પ્રશ્નોત્તરી

ધોરણ- 6 સામમાજિક વિજ્ઞાન
 અકમ-2 આદિમાનવથી સ્થાયી જીવનની સફર
પ્રશ્નબેંકની PDF FILE મેળવવા માટે નીચેની લીંક પર ક્લિક કરો.
Download for Click Here.

ઘરે શીખીએ ધોરણ -6 સોલ્યુશન

ઘરે શીખીએ ધોરણ-6 નું સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયનું સોલ્યુશન
PDF ફાઈલમાં ડાઉનલોડ કરો
Download for Click Here.

સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ ૬ એકમ ૧ સંકલ્પનાઓની સમજ

સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ ૬ ના એકમ -1 ચાલો ઈતિહાસ જાણીએ માં આવતી તમામ સંકલ્પનાઓની સમજ મેળવવા નીચે કલીક કરો.
Download for clic here