પાઠ્યપુસ્તક પરિચય-સામાજિક અધ્યયન ભારત અને તેનાથી આગળ સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ -૬

 

રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) અને નવા અભ્યાસક્રમ (NCF-SE) મુજબ તૈયાર થયેલી ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાનની નવી પાઠ્યપુસ્તક "Exploring Society: India and Beyond" (સમાજનું અન્વેષણ: ભારત અને તેની બહાર) જૂની ચોપડીઓ કરતાં તદ્દન અલગ અને રસપ્રદ છે.

​આ નવા પુસ્તકની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:

​૧. ત્રણ વિષયોનું એક જ પુસ્તક (Single Integrated Textbook)

​પહેલા ઇતિહાસ, ભૂગોળ અને નાગરિકશાસ્ત્રની અલગ-અલગ ચોપડીઓ કે મોટા ભાગો આવતા હતા, જેના લીધે વિદ્યાર્થીઓ પર દફતરનો બોજ વધતો હતો. હવે આ ત્રણેય વિષયોને જોડીને એક જ નાનું અને રસપ્રદ પુસ્તક બનાવવામાં આવ્યું છે.

​૨. ગોખણપટ્ટી મુક્ત અને પ્રવૃત્તિ આધારિત (Activity-Based Learning)

​પુસ્તકમાં માત્ર લાંબા-લાંબા ફકરાઓ વાંચીને ગોખવાને બદલે વિદ્યાર્થીઓ પોતે વિચારે અને પ્રવૃત્તિ કરે તેના પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

• ​દરેક પ્રકરણમાં ‘વિચારો અને ચર્ચા કરો’ (Think and Discuss) તથા ‘કરવા જેવું કામ’ (Activities) આપેલા છે.
• ​નકશા વાંચન, ચિત્ર વાર્તાઓ (Comic-style illustrations) અને કોષ્ટકોનો ભરપૂર ઉપયોગ કરાયો છે, જેથી ભણવું બોરિંગ ન લાગે.

​૩. ભારત-કેન્દ્રિત અભિગમ (Focus on Indian Roots)

​આ પુસ્તકમાં ભારતની સંસ્કૃતિ, તેના ભવ્ય ભૂતકાળ અને પરંપરાગત જ્ઞાનને ખૂબ જ ગૌરવપૂર્ણ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.

• ​ઇતિહાસમાં નવો બદલાવ: ઇતિહાસની શરૂઆત સીધી રાજા-મહારાજાઓ યુદ્ધો લડ્યા તેનાથી કરવાને બદલે, "ઇતિહાસ કેવી રીતે જાણવો?", "સમયરેખા (Timeline) શું છે?" અને "આપણા દેશનું નામ ભારત કેવી રીતે પડ્યું?" તેવા મૂળભૂત પાયાથી કરવામાં આવી છે.
• ​વેદ, ઉપનિષદ અને પ્રાચીન ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાનો પરિચય ખૂબ જ સરળ ભાષામાં કરાવાયો છે.

​૪. વાસ્તવિક જીવન સાથે જોડાણ (Real-life Context)

​નાગરિકશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્રના પ્રકરણો ગોખાવવાને બદલે વિદ્યાર્થીની આસપાસની દુનિયા સાથે જોડવામાં આવ્યા છે.

• ​સ્થાનિક લોકશાહી: પંચાયતી રાજ અને મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કેવી રીતે કામ કરે છે તે વાર્તાઓ અને ઉદાહરણો દ્વારા સમજાવ્યું છે.
• ​શ્રમનું મૂલ્ય (Value of Work): સમાજમાં દરેક કામ કરનાર વ્યક્તિ (જેમ કે સફાઈ કામદાર, ખેડૂત, શાકભાજી વેચનાર) નું સન્માન કરવું જોઈએ, તેવા નૈતિક મૂલ્યો આ પુસ્તક દ્વારા શીખવવામાં આવ્યા છે.

​૫. સમયરેખા અને આધુનિક નકશા (Timeline and Modern Maps)

​ઇતિહાસની સાલવારી યાદ રાખવામાં વિદ્યાર્થીઓને તકલીફ ન પડે તે માટે પુસ્તકમાં આધુનિક રીતે સમયરેખા (Timeline) ની ડિઝાઇન બનાવવામાં આવી છે. સાથે જ, ભૂગોળને સમજવા માટે સેટેલાઇટ ઇમેજ અને આકર્ષક નકશાઓ મૂકવામાં આવ્યા છે.

​ટૂંકમાં કહીએ તો, આ નવું પુસ્તક બાળકને 'માહિતી' આપવાને બદલે તેનામાં 'સમજણ' અને 'જિજ્ઞાસા' કેળવે તે રીતે ડિઝાઈન કરવામાં આવ્યું છે.

​NCERT ની આ નવી પાઠ્યપુસ્તકનું નામ "Exploring Society: India and Beyond" રાખવામાં આવ્યું છે, જેને ગુજરાત શિક્ષણ બોર્ડ (GSEB) દ્વારા પણ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે.

​આ નવા પુસ્તકમાં કુલ ૫ મુખ્ય વિષયો (Themes) આધારિત ૧૪ પ્રકરણો આપવામાં આવ્યા છે, જેની વિગત નીચે મુજબ છે:

​📑 નવો અભ્યાસક્રમ અને પ્રકરણોની યાદી

​૧. ભારત અને વિશ્વ – જમીન અને લોકો (India and the World – Land and the People)

• ​પ્રકરણ ૧: પૃથ્વી પરના સ્થળોનું સ્થાન નક્કી કરવું (Locating Places on the Earth)

• ​પ્રકરણ ૨: મહાસાગરો અને ખંડો (Oceans and Continents)

• ​પ્રકરણ ૩: ભૂમિ સ્વરૂપો અને જીવન (Landforms and Life)

​૨. ભૂતકાળના તાણાવાણા (Tapestry of the Past)

• ​પ્રકરણ ૪: ઇતિહાસની સમયરેખા અને સ્ત્રોતો (Timeline and Sources of History)

• ​પ્રકરણ ૫: ભારત, એટલે કે ભારત (India, That Is Bharat)

• ​પ્રકરણ ૬: ભારતીય સભ્યતાની શરૂઆત (The Beginnings of Indian Civilisation)

​૩. આપણો સાંસ્કૃતિક વારસો અને જ્ઞાન પરંપરા (Our Cultural Heritage and Knowledge Traditions)

• ​પ્રકરણ ૭: ભારતના સાંસ્કૃતિક મૂળિયાં (India's Cultural Roots)

• ​પ્રકરણ ૮: વિવિધતામાં એકતા, અથવા 'અનેકતામાં એકતા' (Unity in Diversity, or 'Many in the One')

​૪. લોકશાહી (Democracy)

• ​પ્રકરણ ૯: પરિવાર અને સમુદાય (Family and Community)

• ​પ્રકરણ ૧૦: પાયાની લોકશાહી – ભાગ ૧: શાસન (Grassroots Democracy – Part 1: Governance)

• ​પ્રકરણ ૧૧: પાયાની લોકશાહી – भाग ૨: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સરકાર - પંચાયતી રાજ (Grassroots Democracy – Part 2: Local Government in Rural Areas)

• ​પ્રકરણ ૧૨: પાયાની લોકશાહી – ભાગ ૩: શહેરી વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સરકાર (Grassroots Democracy – Part 3: Local Government in Urban Areas)

​૫. આપણી આસપાસનું આર્થિક જીવન (Economic Life Around Us)

• ​પ્રકરણ ૧૩: શ્રમ (કામ) નું મૂલ્ય (The Value of Work)

• ​પ્રકરણ ૧૪: આપણી આસપાસની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ (Economic Activities Around Us)

​📥 PDF ડાઉનલોડ કેવી રીતે કરવી?

​૧. તમે આ પુસ્તકની ઓફિશિયલ PDF NCERT ની સત્તાવાર વેબસાઇટ પરથી ડાઉનલોડ કરી શકો છો.

૨. જો તમે ગુજરાત બોર્ડ (GSEB) ના ગુજરાતી માધ્યમ માટેની પુસ્તક શોધતા હોવ, તો તે Gujarat Textbook (GSSTB) ની વેબસાઇટ પર 'Online Textbooks' ના સેક્શનમાં ઉપલબ્ધ થઈ જશે.

અધિક માસ: સમજ અને મહત્વ

 

અદક મહિનો (જેને અધિક માસ, પુરુષોત્તમ માસ કે મળમાસ પણ કહેવામાં આવે છે) એ હિન્દુ વૈદિક પંચાંગનો એક ખાસ ભાગ છે.

​તમારા મનમાં આ મહિના વિશે જે પણ ઉત્સુકતા છે, તેને સરળ રીતે સમજીએ:

​૧. અદક મહિનો એટલે શું?

​સાદી ભાષામાં કહીએ તો, આ એક વધારાનો મહિનો છે. સામાન્ય રીતે વર્ષમાં ૧૨ મહિના હોય છે, પરંતુ જે વર્ષે અધિક માસ આવે ત્યારે વર્ષમાં ૧૩ મહિના થાય છે. જે મહિનો 'અદક' તરીકે આવે, તે જ મહિનો તે વર્ષે બે વાર આવે છે (દા.ત. અષાઢ મહિનો ડબલ હોય તો તેને 'અધિક અષાઢ' કહેવાય).

​૨. આ મહિનો કેમ આવે છે? (વૈજ્ઞાનિક અને ખગોળીય કારણ)

​આ કોઈ અંધશ્રદ્ધા નથી, પણ શુદ્ધ ગણિત છે:

• ​સૂર્ય વર્ષ: પૃથ્વીને સૂર્યની ફરતે એક ચક્કર લગાવતા આશરે ૩૬૫ દિવસ અને ૬ કલાક લાગે છે.
• ​ચંદ્ર વર્ષ: ચંદ્રના આધારે ચાલતા હિન્દુ મહિનાઓ મુજબ એક વર્ષ આશરે ૩૫૪ દિવસનું થાય છે.
• ​તફાવત: આ બંને વર્ષ વચ્ચે દર વર્ષે આશરે ૧૧ દિવસનો તફાવત પડે છે.

​જો આ તફાવત એમ જ રહેવા દઈએ, તો આપણા તહેવારો અને ઋતુઓ આખી બદલાઈ જાય (જેમ કે દિવાળી ક્યારેક ચોમાસામાં કે ઉનાળામાં આવી જાય). આ તફાવતને સરખો કરવા માટે દર ૩૨ મહિને, ૧૬ દિવસ અને ૪ ઘડી (આશરે દર પોણા ત્રણ વર્ષે) પંચાંગમાં એક આખો મહિનો ઉમેરી દેવામાં આવે છે, જેને આપણે અદક મહિનો કહીએ છીએ.

​૩. ધાર્મિક મહત્વ અને નામ 'પુરુષોત્તમ માસ'

​પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, આ મહિનાના સ્વામી બનવા માટે કોઈ દેવ તૈયાર નહોતા કારણ કે તેને 'મળમાસ' (અશુદ્ધ મહિનો) ગણવામાં આવતો હતો અને તેમાં લગ્ન કે જનોઈ જેવા શુભ કાર્યો વર્જિત હતા. ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ આ મહિનાને પોતાનું ઉત્તમ નામ આપ્યું — "પુરુષોત્તમ માસ".

​૪. આ મહિનામાં શું કરવું જોઈએ?

​આ મહિનો ભક્તિ, આત્મચિંતન અને પુણ્ય કમાવવાનો છે.

• ​ભક્તિ અને ઉપાસના: ભગવાન વિષ્ણુ અથવા કૃષ્ણની પૂજા, મંત્રોચ્ચાર (જેમ કે ઓમ્ નમો ભગવતે વાસુદેવાય) અને ભગવદ્ ગીતાનું પઠન ઉત્તમ મનાય છે.
• ​દાનનું મહત્વ: આ મહિનામાં દીપદાન, વસ્ત્રદાન અને અનાજનું દાન કરવાનું વિશેષ મહત્વ છે. કાંસાના પાત્રમાં માલપુઆ મૂકીને દાન કરવાની પરંપરા ગુજરાતમાં ઘણી પ્રચલિત છે.
• ​કયા કાર્યો ન કરવા?: લગ્ન, મુંડન, ગૃહપ્રવેશ કે નવી મિલકતની ખરીદી જેવા માંગલિક કાર્યો આ મહિનામાં સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે.

​શું તમારે ચાલુ વર્ષે કે આગામી સમયમાં કયો અદક મહિનો આવે છે તે જાણવું છે, કે પછી આ મહિનાના વ્રતની વિધિ વિશે કોઈ માહિતી જોઈએ છે?

અધિક માસ (અદક મહિના) દરમિયાન વ્રત કરવાની વિધિ, નિયમો અને ધાર્મિક પરંપરાઓ ખૂબ જ સરળ પણ પ્રભાવશાળી છે. આ મહિનામાં મુખ્યત્વે ભગવાન પુરુષોત્તમ (શ્રી હરિ વિષ્ણુ / શ્રીકૃષ્ણ)ની પૂજા થાય છે.

​અહીં વ્રતની સંપૂર્ણ વિધિ અને તેના નિયમો સરળ ભાષામાં આપેલા છે:

​૧. દૈનિક પૂજા વિધિ (રોજ સવારે કરવાની રીત)

• ​વહેલા ઉઠવું અને સ્નાન: વ્રત કરનારે આ મહિનામાં દરરોજ સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠીને સ્નાન કરવું જોઈએ. જો શક્ય હોય તો પવિત્ર નદીમાં અથવા ઘરમાં જ પાણીમાં ગંગાજળ ઉમેરીને સ્નાન કરવું.
• ​સૂર્ય નારાયણને અર્ઘ્ય: સ્નાન કર્યા પછી તાંબાના લોટામાં જળ, કંકુ અને અક્ષત (ચોખા) મિક્સ કરી સૂર્યદેવને જળ ચડાવવું.
• ​ભગવાન પુરુષોત્તમની પૂજા:
  • ​ઘરના મંદિરમાં વિષ્ણુ ભગવાન અથવા બાલકૃષ્ણ (લાડુ ગોપાલ)ની મૂર્તિ/છબી સામે દીવો પ્રગટાવવો.
  • ​ભગવાનને પંચામૃત (દૂધ, દહીં, ઘી, મધ, ખાંડ) અને શુદ્ધ જળથી સ્નાન કરાવવું.
  • ​તુલસી પત્ર (તુલસીના પાન) ભગવાનને અતિ પ્રિય છે, એટલે પૂજામાં તેનો ઉપયોગ અચૂક કરવો.
  • ​પીળા રંગના ફૂલ, ચંદન અને અબીલ-ગુલાલ ચડાવવા.
  • ​ભગવાનને મિશ્રી, માખણ અથવા ઘરે બનાવેલી કોઈ શુદ્ધ મીઠાઈનો ભોગ ધરાવવો.

​૨. આખો મહિનો કરવાના પાઠ અને જાપ

​આ મહિનામાં માનસિક ભક્તિનું મહત્વ વધારે છે:

• ​મંત્ર જાપ: આખો મહિનો "ઓમ્ નમો ભગવતે વાસુદેવાય" અથવા "શ્રીકૃષ્ણ શરણં મમ" મંત્રની માળા કરવી.
• ​ધાર્મિક ગ્રંથોનું પઠન: દરરોજ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનો પુરુષોત્તમ યોગ (૧૫મો અધ્યાય), વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામ અથવા પુરુષોત્તમ માસની વ્રત કથાની વાર્તા વાંચવી કે સાંભળવી.

​૩. ભોજન અને ઉપવાસના નિયમો (આહાર વિહાર)

​અધિક માસમાં લોકો પોતાની શ્રદ્ધા અને શક્તિ પ્રમાણે નીચેનામાંથી કોઈ પણ એક રીતે વ્રત કરે છે:

• ​એકટાણું: આખા મહિના દરમિયાન દિવસમાં માત્ર એક જ વાર સાત્વિક ભોજન (લસણ-ડુંગળી વગરનું) લેવું.
• ​ફરાળ (ઉપવાસ): ઘણા લોકો આખો મહિનો માત્ર ફરાળ (દૂધ, ફળ, મોરૈયો, સાબુદાણા) પર રહે છે.
• ​અયાચિત વ્રત: માંગ્યા વગર જે મળી રહે તે જ ખાવું.
• ​ભૂમિ શયન: વ્રત કરનારા કેટલાક લોકો આ મહિનામાં પલંગ પર સૂવાને બદલે જમીન પર પથારી કરીને સૂવે છે.

​৪. દીપદાન અને વસ્ત્રદાનનું મહત્વ

• ​દીપદાન: દરરોજ સાંજે ઘરના મંદિરે, તુલસી ક્યારે અને શક્ય હોય તો નજીકના વિષ્ણુ કે શિવ મંદિરે જઈને ગાયના ઘીનો દીવો પ્રગટાવવો.
• ​માલપુઆનું દાન (ગુજરાતની ખાસ પરંપરા): અધિક માસમાં ૩૩ માલપુઆ કાંસાના વાસણમાં મૂકીને, તેની ઉપર સોના કે ચાંદીના સિક્કા અથવા યથાશક્તિ દક્ષિણા (રૂપિયા) મૂકીને બ્રાહ્મણ કે જરૂરિયાતમંદને દાનમાં આપવાનો મોટો મહિમા છે. (૩૩ સંખ્યા એટલા માટે કારણ કે તે ૩૩ કોટિ દેવતાઓનું પ્રતીક છે).

​૫. વ્રતનું ઉજવણું (માસના અંતે)

​મહિનો પૂરો થાય ત્યારે (અમાસના દિવસે) વ્રતનું ઉજવણું કરવામાં આવે છે. આ દિવસે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું, દક્ષિણા આપવી અને આખો મહિનો વ્રતમાં રહી ગયેલી ભૂલો માટે ભગવાન પાસે ક્ષમા માંગવી.

​આ વ્રત શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવાથી માનસિક શાંતિ મળે છે અને ઘરમાં સુખ-સમૃદ્ધિ આવે છે. શું તમારે આ વ્રતની ખાસ કથા (વાર્તા) વિશે જાણવું છે, કે પછી આ વર્ષે અધિક માસ ક્યારે છે તેની તારીખ જાણવી છે?