અદક મહિનો (જેને અધિક માસ, પુરુષોત્તમ માસ કે મળમાસ પણ કહેવામાં આવે છે) એ હિન્દુ વૈદિક પંચાંગનો એક ખાસ ભાગ છે.
તમારા મનમાં આ મહિના વિશે જે પણ ઉત્સુકતા છે, તેને સરળ રીતે સમજીએ:
૧. અદક મહિનો એટલે શું?
સાદી ભાષામાં કહીએ તો, આ એક વધારાનો મહિનો છે. સામાન્ય રીતે વર્ષમાં ૧૨ મહિના હોય છે, પરંતુ જે વર્ષે અધિક માસ આવે ત્યારે વર્ષમાં ૧૩ મહિના થાય છે. જે મહિનો 'અદક' તરીકે આવે, તે જ મહિનો તે વર્ષે બે વાર આવે છે (દા.ત. અષાઢ મહિનો ડબલ હોય તો તેને 'અધિક અષાઢ' કહેવાય).
૨. આ મહિનો કેમ આવે છે? (વૈજ્ઞાનિક અને ખગોળીય કારણ)
આ કોઈ અંધશ્રદ્ધા નથી, પણ શુદ્ધ ગણિત છે:
- સૂર્ય વર્ષ: પૃથ્વીને સૂર્યની ફરતે એક ચક્કર લગાવતા આશરે ૩૬૫ દિવસ અને ૬ કલાક લાગે છે.
- ચંદ્ર વર્ષ: ચંદ્રના આધારે ચાલતા હિન્દુ મહિનાઓ મુજબ એક વર્ષ આશરે ૩૫૪ દિવસનું થાય છે.
- તફાવત: આ બંને વર્ષ વચ્ચે દર વર્ષે આશરે ૧૧ દિવસનો તફાવત પડે છે.
જો આ તફાવત એમ જ રહેવા દઈએ, તો આપણા તહેવારો અને ઋતુઓ આખી બદલાઈ જાય (જેમ કે દિવાળી ક્યારેક ચોમાસામાં કે ઉનાળામાં આવી જાય). આ તફાવતને સરખો કરવા માટે દર ૩૨ મહિને, ૧૬ દિવસ અને ૪ ઘડી (આશરે દર પોણા ત્રણ વર્ષે) પંચાંગમાં એક આખો મહિનો ઉમેરી દેવામાં આવે છે, જેને આપણે અદક મહિનો કહીએ છીએ.
૩. ધાર્મિક મહત્વ અને નામ 'પુરુષોત્તમ માસ'
પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, આ મહિનાના સ્વામી બનવા માટે કોઈ દેવ તૈયાર નહોતા કારણ કે તેને 'મળમાસ' (અશુદ્ધ મહિનો) ગણવામાં આવતો હતો અને તેમાં લગ્ન કે જનોઈ જેવા શુભ કાર્યો વર્જિત હતા. ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ આ મહિનાને પોતાનું ઉત્તમ નામ આપ્યું — "પુરુષોત્તમ માસ".
૪. આ મહિનામાં શું કરવું જોઈએ?
આ મહિનો ભક્તિ, આત્મચિંતન અને પુણ્ય કમાવવાનો છે.
- ભક્તિ અને ઉપાસના: ભગવાન વિષ્ણુ અથવા કૃષ્ણની પૂજા, મંત્રોચ્ચાર (જેમ કે ઓમ્ નમો ભગવતે વાસુદેવાય) અને ભગવદ્ ગીતાનું પઠન ઉત્તમ મનાય છે.
- દાનનું મહત્વ: આ મહિનામાં દીપદાન, વસ્ત્રદાન અને અનાજનું દાન કરવાનું વિશેષ મહત્વ છે. કાંસાના પાત્રમાં માલપુઆ મૂકીને દાન કરવાની પરંપરા ગુજરાતમાં ઘણી પ્રચલિત છે.
- કયા કાર્યો ન કરવા?: લગ્ન, મુંડન, ગૃહપ્રવેશ કે નવી મિલકતની ખરીદી જેવા માંગલિક કાર્યો આ મહિનામાં સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે.
શું તમારે ચાલુ વર્ષે કે આગામી સમયમાં કયો અદક મહિનો આવે છે તે જાણવું છે, કે પછી આ મહિનાના વ્રતની વિધિ વિશે કોઈ માહિતી જોઈએ છે?
અધિક માસ (અદક મહિના) દરમિયાન વ્રત કરવાની વિધિ, નિયમો અને ધાર્મિક પરંપરાઓ ખૂબ જ સરળ પણ પ્રભાવશાળી છે. આ મહિનામાં મુખ્યત્વે ભગવાન પુરુષોત્તમ (શ્રી હરિ વિષ્ણુ / શ્રીકૃષ્ણ)ની પૂજા થાય છે.
અહીં વ્રતની સંપૂર્ણ વિધિ અને તેના નિયમો સરળ ભાષામાં આપેલા છે:
૧. દૈનિક પૂજા વિધિ (રોજ સવારે કરવાની રીત)
- વહેલા ઉઠવું અને સ્નાન: વ્રત કરનારે આ મહિનામાં દરરોજ સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠીને સ્નાન કરવું જોઈએ. જો શક્ય હોય તો પવિત્ર નદીમાં અથવા ઘરમાં જ પાણીમાં ગંગાજળ ઉમેરીને સ્નાન કરવું.
- સૂર્ય નારાયણને અર્ઘ્ય: સ્નાન કર્યા પછી તાંબાના લોટામાં જળ, કંકુ અને અક્ષત (ચોખા) મિક્સ કરી સૂર્યદેવને જળ ચડાવવું.
-
ભગવાન પુરુષોત્તમની પૂજા:
- ઘરના મંદિરમાં વિષ્ણુ ભગવાન અથવા બાલકૃષ્ણ (લાડુ ગોપાલ)ની મૂર્તિ/છબી સામે દીવો પ્રગટાવવો.
- ભગવાનને પંચામૃત (દૂધ, દહીં, ઘી, મધ, ખાંડ) અને શુદ્ધ જળથી સ્નાન કરાવવું.
- તુલસી પત્ર (તુલસીના પાન) ભગવાનને અતિ પ્રિય છે, એટલે પૂજામાં તેનો ઉપયોગ અચૂક કરવો.
- પીળા રંગના ફૂલ, ચંદન અને અબીલ-ગુલાલ ચડાવવા.
- ભગવાનને મિશ્રી, માખણ અથવા ઘરે બનાવેલી કોઈ શુદ્ધ મીઠાઈનો ભોગ ધરાવવો.
૨. આખો મહિનો કરવાના પાઠ અને જાપ
આ મહિનામાં માનસિક ભક્તિનું મહત્વ વધારે છે:
- મંત્ર જાપ: આખો મહિનો "ઓમ્ નમો ભગવતે વાસુદેવાય" અથવા "શ્રીકૃષ્ણ શરણં મમ" મંત્રની માળા કરવી.
- ધાર્મિક ગ્રંથોનું પઠન: દરરોજ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનો પુરુષોત્તમ યોગ (૧૫મો અધ્યાય), વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામ અથવા પુરુષોત્તમ માસની વ્રત કથાની વાર્તા વાંચવી કે સાંભળવી.
૩. ભોજન અને ઉપવાસના નિયમો (આહાર વિહાર)
અધિક માસમાં લોકો પોતાની શ્રદ્ધા અને શક્તિ પ્રમાણે નીચેનામાંથી કોઈ પણ એક રીતે વ્રત કરે છે:
- એકટાણું: આખા મહિના દરમિયાન દિવસમાં માત્ર એક જ વાર સાત્વિક ભોજન (લસણ-ડુંગળી વગરનું) લેવું.
- ફરાળ (ઉપવાસ): ઘણા લોકો આખો મહિનો માત્ર ફરાળ (દૂધ, ફળ, મોરૈયો, સાબુદાણા) પર રહે છે.
- અયાચિત વ્રત: માંગ્યા વગર જે મળી રહે તે જ ખાવું.
- ભૂમિ શયન: વ્રત કરનારા કેટલાક લોકો આ મહિનામાં પલંગ પર સૂવાને બદલે જમીન પર પથારી કરીને સૂવે છે.
৪. દીપદાન અને વસ્ત્રદાનનું મહત્વ
- દીપદાન: દરરોજ સાંજે ઘરના મંદિરે, તુલસી ક્યારે અને શક્ય હોય તો નજીકના વિષ્ણુ કે શિવ મંદિરે જઈને ગાયના ઘીનો દીવો પ્રગટાવવો.
- માલપુઆનું દાન (ગુજરાતની ખાસ પરંપરા): અધિક માસમાં ૩૩ માલપુઆ કાંસાના વાસણમાં મૂકીને, તેની ઉપર સોના કે ચાંદીના સિક્કા અથવા યથાશક્તિ દક્ષિણા (રૂપિયા) મૂકીને બ્રાહ્મણ કે જરૂરિયાતમંદને દાનમાં આપવાનો મોટો મહિમા છે. (૩૩ સંખ્યા એટલા માટે કારણ કે તે ૩૩ કોટિ દેવતાઓનું પ્રતીક છે).
૫. વ્રતનું ઉજવણું (માસના અંતે)
મહિનો પૂરો થાય ત્યારે (અમાસના દિવસે) વ્રતનું ઉજવણું કરવામાં આવે છે. આ દિવસે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું, દક્ષિણા આપવી અને આખો મહિનો વ્રતમાં રહી ગયેલી ભૂલો માટે ભગવાન પાસે ક્ષમા માંગવી.
આ વ્રત શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવાથી માનસિક શાંતિ મળે છે અને ઘરમાં સુખ-સમૃદ્ધિ આવે છે. શું તમારે આ વ્રતની ખાસ કથા (વાર્તા) વિશે જાણવું છે, કે પછી આ વર્ષે અધિક માસ ક્યારે છે તેની તારીખ જાણવી છે?
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો