ભારતમાં યુરોપિયન પ્રજા: વેપારથી લઈને સામ્રાજ્ય સુધીની સફર
પ્રાચીન સમયથી જ યુરોપના દેશોમાં ભારતના મરી-મસાલા, તેજાના, ગળી, સુરોખાર, મલમલ અને રેશમી કાપડની ભારે માંગ હતી. ભારત અને યુરોપ વચ્ચેનો વેપાર જમીન માર્ગે ચાલતો હતો અને તેનું મુખ્ય કેન્દ્ર 'કોન્સ્ટેન્ટિનોપલ' (ઈસ્તંબુલ) હતું. પરંતુ ઈ.સ. ૧૪૫૩માં તુર્કોએ કોન્સ્ટેન્ટિનોપલ જીતી લેતાં યુરોપિયનો માટે ભારત આવવાનો જમીન માર્ગ બંધ થઈ ગયો. યુરોપના લોકોને ભારતના મસાલા વગર ચાલે તેમ ન હતું, આથી તેમણે ભારત આવવાના નવા જળમાર્ગો શોધવાની શરૂઆત કરી, જેણે ભારતના ઇતિહાસની દિશા બદલી નાખી.
ભારતમાં આવેલી મુખ્ય યુરોપિયન પ્રજાઓ
ભારતમાં વેપાર કરવાના ઉદ્દેશ્યથી મુખ્યત્વે ચાર યુરોપિયન પ્રજાઓ આવી હતી:
૧. પોર્ટુગીઝો (ફિરંગીઓ)
- આગમન: ઈ.સ. ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝ સાહસિક વાસ્કો-દ-ગામાએ આફ્રિકાની ફરતે ચક્કર લગાવીને ભારતના પશ્ચિમ કિનારે આવેલા કાલિકટ બંદરે પહોંચીને નવા જળમાર્ગની શોધ કરી.
- વિસ્તાર: તેમણે કાલિકટ, ગોવા, દીવ, દમણ, કોચીન વગેરે સ્થળોએ વેપારી કોઠીઓ (મથકો) સ્થાપી.
- વિશેષતા: ભારતમાં આવનારી સૌથી પહેલી અને ભારતમાંથી સૌથી છેલ્લે (ઈ.સ. ૧૯૬૧માં ગોવા મુક્તિ વખતે) જનારી યુરોપિયન પ્રજા પોર્ટુગીઝો જ હતા.
૨. ડચ (વલંદા)
- આગમન: પોર્ટુગીઝોની સફળતાથી પ્રેરાઈને હોલેન્ડ (હાલનું નેધરલેન્ડ) ના ડચ લોકો ૧૬મી સદીના અંતમાં ભારતમાં આવ્યા.
- વિસ્તાર: તેમણે પુલીકટ, મદ્રાસ (ચેન્નાઈ) અને આગ્રામાં કોઠીઓ સ્થાપી.
- પરિણામ: ડચ લોકો વેપારમાં વધુ રસ ધરાવતા હતા. સમય જતાં અંગ્રેજો સામેની સ્પર્ધામાં તેઓ ટકી શક્યા નહીં અને ભારતમાં સત્તા જમાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યા.
૩. અંગ્રેજો (બ્રિટિશરો)
- આગમન: ભારતમાં વેપાર કરવા માટે ઈ.સ. ૧૬૦૦માં ઇંગ્લેન્ડમાં 'બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની'ની સ્થાપના થઈ. ઈ.સ. ૧૬૦૮માં કેપ્ટન હોકિન્સના નેતૃત્વમાં પહેલું અંગ્રેજ વહાણ સુરત આવ્યું.
- વિસ્તાર: જહાંગીર પાસેથી પરવાનગી મેળવીને તેમણે સુરત, ભરૂચ, અમદાવાદ, મછલીપટ્ટનમ અને બંગાળમાં વેપારી મથકો સ્થાપ્યા.
- વર્ચસ્વ: અંગ્રેજો ખૂબ જ કૂટનીતિજ્ઞ હતા. ઈ.સ. ૧૭૫૭ના પ્લાસીના યુદ્ધ અને ૧૭૬૪ના બક્સરના યુદ્ધથી બંગાળમાં સત્તા મેળવીને તેમણે ધીમે ધીમે સમગ્ર ભારત પર પોતાનો કબજો જમાવી લીધો.
૪. ફ્રેન્ચો
- આગમન: અંગ્રેજોની જેમ ફ્રાન્સે પણ ઈ.સ. ૧૬૬૪માં 'ફ્રેન્ચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની'ની સ્થાપના કરી.
- વિસ્તાર: તેમણે સુરત, મછલીપટ્ટનમ, પોંડિચેરી (પુડુચેરી) અને ચંદ્રનગરમાં વેપારી મથકો સ્થાપ્યા.
- સંઘર્ષ: ફ્રેન્ચ ગવર્નર ડુપ્લે મહત્વાકાંક્ષી હતો. દક્ષિણ ભારતમાં સત્તા જમાવવા માટે ફ્રેન્ચો અને અંગ્રેજો વચ્ચે ત્રણ મોટા 'કર્ણાટક વિગ્રહો' થયા. આખરે ફ્રેન્ચોની હાર થઈ અને તેમનો પ્રભાવ માત્ર પોંડિચેરી પૂરતો સીમિત રહ્યો.