રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) અને નવા અભ્યાસક્રમ (NCF-SE) મુજબ તૈયાર થયેલી ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાનની નવી પાઠ્યપુસ્તક "Exploring Society: India and Beyond" (સમાજનું અન્વેષણ: ભારત અને તેની બહાર) જૂની ચોપડીઓ કરતાં તદ્દન અલગ અને રસપ્રદ છે.
આ નવા પુસ્તકની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:
૧. ત્રણ વિષયોનું એક જ પુસ્તક (Single Integrated Textbook)
પહેલા ઇતિહાસ, ભૂગોળ અને નાગરિકશાસ્ત્રની અલગ-અલગ ચોપડીઓ કે મોટા ભાગો આવતા હતા, જેના લીધે વિદ્યાર્થીઓ પર દફતરનો બોજ વધતો હતો. હવે આ ત્રણેય વિષયોને જોડીને એક જ નાનું અને રસપ્રદ પુસ્તક બનાવવામાં આવ્યું છે.
૨. ગોખણપટ્ટી મુક્ત અને પ્રવૃત્તિ આધારિત (Activity-Based Learning)
પુસ્તકમાં માત્ર લાંબા-લાંબા ફકરાઓ વાંચીને ગોખવાને બદલે વિદ્યાર્થીઓ પોતે વિચારે અને પ્રવૃત્તિ કરે તેના પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
- દરેક પ્રકરણમાં ‘વિચારો અને ચર્ચા કરો’ (Think and Discuss) તથા ‘કરવા જેવું કામ’ (Activities) આપેલા છે.
- નકશા વાંચન, ચિત્ર વાર્તાઓ (Comic-style illustrations) અને કોષ્ટકોનો ભરપૂર ઉપયોગ કરાયો છે, જેથી ભણવું બોરિંગ ન લાગે.
૩. ભારત-કેન્દ્રિત અભિગમ (Focus on Indian Roots)
આ પુસ્તકમાં ભારતની સંસ્કૃતિ, તેના ભવ્ય ભૂતકાળ અને પરંપરાગત જ્ઞાનને ખૂબ જ ગૌરવપૂર્ણ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.
- ઇતિહાસમાં નવો બદલાવ: ઇતિહાસની શરૂઆત સીધી રાજા-મહારાજાઓ યુદ્ધો લડ્યા તેનાથી કરવાને બદલે, "ઇતિહાસ કેવી રીતે જાણવો?", "સમયરેખા (Timeline) શું છે?" અને "આપણા દેશનું નામ ભારત કેવી રીતે પડ્યું?" તેવા મૂળભૂત પાયાથી કરવામાં આવી છે.
- વેદ, ઉપનિષદ અને પ્રાચીન ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાનો પરિચય ખૂબ જ સરળ ભાષામાં કરાવાયો છે.
૪. વાસ્તવિક જીવન સાથે જોડાણ (Real-life Context)
નાગરિકશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્રના પ્રકરણો ગોખાવવાને બદલે વિદ્યાર્થીની આસપાસની દુનિયા સાથે જોડવામાં આવ્યા છે.
- સ્થાનિક લોકશાહી: પંચાયતી રાજ અને મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કેવી રીતે કામ કરે છે તે વાર્તાઓ અને ઉદાહરણો દ્વારા સમજાવ્યું છે.
- શ્રમનું મૂલ્ય (Value of Work): સમાજમાં દરેક કામ કરનાર વ્યક્તિ (જેમ કે સફાઈ કામદાર, ખેડૂત, શાકભાજી વેચનાર) નું સન્માન કરવું જોઈએ, તેવા નૈતિક મૂલ્યો આ પુસ્તક દ્વારા શીખવવામાં આવ્યા છે.
૫. સમયરેખા અને આધુનિક નકશા (Timeline and Modern Maps)
ઇતિહાસની સાલવારી યાદ રાખવામાં વિદ્યાર્થીઓને તકલીફ ન પડે તે માટે પુસ્તકમાં આધુનિક રીતે સમયરેખા (Timeline) ની ડિઝાઇન બનાવવામાં આવી છે. સાથે જ, ભૂગોળને સમજવા માટે સેટેલાઇટ ઇમેજ અને આકર્ષક નકશાઓ મૂકવામાં આવ્યા છે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, આ નવું પુસ્તક બાળકને 'માહિતી' આપવાને બદલે તેનામાં 'સમજણ' અને 'જિજ્ઞાસા' કેળવે તે રીતે ડિઝાઈન કરવામાં આવ્યું છે.
NCERT ની આ નવી પાઠ્યપુસ્તકનું નામ "Exploring Society: India and Beyond" રાખવામાં આવ્યું છે, જેને ગુજરાત શિક્ષણ બોર્ડ (GSEB) દ્વારા પણ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે.
આ નવા પુસ્તકમાં કુલ ૫ મુખ્ય વિષયો (Themes) આધારિત ૧૪ પ્રકરણો આપવામાં આવ્યા છે, જેની વિગત નીચે મુજબ છે:
📑 નવો અભ્યાસક્રમ અને પ્રકરણોની યાદી
૧. ભારત અને વિશ્વ – જમીન અને લોકો (India and the World – Land and the People)
- પ્રકરણ ૧: પૃથ્વી પરના સ્થળોનું સ્થાન નક્કી કરવું (Locating Places on the Earth)
- પ્રકરણ ૨: મહાસાગરો અને ખંડો (Oceans and Continents)
- પ્રકરણ ૩: ભૂમિ સ્વરૂપો અને જીવન (Landforms and Life)
૨. ભૂતકાળના તાણાવાણા (Tapestry of the Past)
- પ્રકરણ ૪: ઇતિહાસની સમયરેખા અને સ્ત્રોતો (Timeline and Sources of History)
- પ્રકરણ ૫: ભારત, એટલે કે ભારત (India, That Is Bharat)
- પ્રકરણ ૬: ભારતીય સભ્યતાની શરૂઆત (The Beginnings of Indian Civilisation)
૩. આપણો સાંસ્કૃતિક વારસો અને જ્ઞાન પરંપરા (Our Cultural Heritage and Knowledge Traditions)
- પ્રકરણ ૭: ભારતના સાંસ્કૃતિક મૂળિયાં (India's Cultural Roots)
- પ્રકરણ ૮: વિવિધતામાં એકતા, અથવા 'અનેકતામાં એકતા' (Unity in Diversity, or 'Many in the One')
૪. લોકશાહી (Democracy)
- પ્રકરણ ૯: પરિવાર અને સમુદાય (Family and Community)
- પ્રકરણ ૧૦: પાયાની લોકશાહી – ભાગ ૧: શાસન (Grassroots Democracy – Part 1: Governance)
- પ્રકરણ ૧૧: પાયાની લોકશાહી – भाग ૨: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સરકાર - પંચાયતી રાજ (Grassroots Democracy – Part 2: Local Government in Rural Areas)
- પ્રકરણ ૧૨: પાયાની લોકશાહી – ભાગ ૩: શહેરી વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સરકાર (Grassroots Democracy – Part 3: Local Government in Urban Areas)
૫. આપણી આસપાસનું આર્થિક જીવન (Economic Life Around Us)
- પ્રકરણ ૧૩: શ્રમ (કામ) નું મૂલ્ય (The Value of Work)
- પ્રકરણ ૧૪: આપણી આસપાસની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ (Economic Activities Around Us)
📥 PDF ડાઉનલોડ કેવી રીતે કરવી?
૧. તમે આ પુસ્તકની ઓફિશિયલ PDF NCERT ની સત્તાવાર વેબસાઇટ પરથી ડાઉનલોડ કરી શકો છો.
૨. જો તમે ગુજરાત બોર્ડ (GSEB) ના ગુજરાતી માધ્યમ માટેની પુસ્તક શોધતા હોવ, તો તે Gujarat Textbook (GSSTB) ની વેબસાઇટ પર 'Online Textbooks' ના સેક્શનમાં ઉપલબ્ધ થઈ જશે.
